18 -
وَ لَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ
.
يعنى كفار مىتوانند عينيتهاى تاريخى و عذابهاى كفار گذشته را به نظر آورند و بدانند كه وعدههاى خداوند حق است « نكير » به معنى انكار و عذاب است كسرهء آن دليل حذف ياء متكلم مىباشد .
19 -
أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ ما يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ بَصِيرٌ
.
در آيهء پانزدهم سخن از رام و منقاد كردن زمين بود ، در اين آيه سخن از پرواز پرندگان در آسمان است و هر دو از دلائل توحيد مىباشد و مظهرى از « تبارك » و دائم الخير بودن خدا هستند .
ناگفته نماند : آفرينش پرندگان دليل وسعت علم و قدرت خداست اگر موجودات زنده همه يك نواخت بود ، حكايت از محدوديت قدرت و علم خدا مىنمود ولى آفرينش پرندگان ، خزندگان ، روندگان ، ماهيان و امثال آنها دليل ابعاد قدرت و علم خداوند است .
ما يُمْسِكُهُنَّ
جواب سؤال مقدر است سؤال آنست كه چرا به پرندگان در آسمان نگاه كنند ؟ لفظ « الرحمن » حكايت از گسترش رحمت دارد كه خلقت پرندگان مصداقى از آنست
إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ . . .
مىگويد كه پرواز پرندگان زير نظر خداست و خدا چنين خواسته است . استقلالى از خود ندارند .
20 -
أَمَّنْ هذَا الَّذِي هُوَ جُنْدٌ لَكُمْ يَنْصُرُكُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ
.
اين آيه و آيات بعدى استنتاج است از آيهء فوق ، و جواب است براى مشركان كه اصنام را مدافع و كمك خود مىدانستند ، « ام » منقطعه است به معنى « بل » يعنى : كيست اينكه جز خدا ، لشكر شماست و شما را به وقت عذاب خدا يارى مىكند : ! و چون مشركان جواب ندارند لذا فرموده : كافران در اين ادعا جز در