ابراهيم آن بود كه اين سه چيز در ذريهء او به وجود آيد . و چون مقام علم كتاب و خود كتاب بزرگ است لذا مقدم شده است .
اما در آيهء جمعه منظور تعليم آن حضرت است ، مىدانيم كه در اين صورت تزكيه مقام اول را دارد تا راه براى تعليم باز شود .
منظور از حكمة ظاهرا اخلاقيات و اعتقاديات است چنان كه منظور از كتاب احكام دين مىباشد .
« ان » در
وَ إِنْ كانُوا . . .
مخفف از ثقيله است اين جمله ميتواند در مقام امتنان باشد .
3 -
وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
.
عطف است بر « اميّين » يعنى و مبعوث كرد در ميان ديگران از آنها كه هنوز نيامدهاند ، اين جمله مىتواند راجع به عموم رسالت آن حضرت براى هر زمان باشد ، در اين صورت رجوع « منهم » بر « اميين » به عنوان انسان بودنست زيرا ديگران همه « امى » نبوده و نيستند .
در مجمع البيان فرموده : روايت شده رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله اين آيه را خواند گفتند : آنها كيستند ؟ حضرت دست بر شانه سلمان گذاشت و فرمود :
« لو كان الايمان في الثريا لنالته رجال من هؤلاء »
يعنى : آنها ايرانيانند .
عزيز و حكيم در رابطه با آنست كه خدا به اين كار تواناست و حكمتش آن را اقتضاء مىكند .
4 -
ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
.
اشاره است به « بعث » يعنى بعثت و تلاوت آيات خدا و تعليم كتاب ، فضل و برترى از جانب خداست به هر كه خواهد بدهد ، خدا خواسته كه اين فضل خاص حضرت محمّد صلّى اللَّه عليه و آله باشد ، آرى :
اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ
انعام / 124 ، در