شما را به جاى شما بياوريم و شما را در خلقت آخرت كه نمىدانيد خلق كنيم .
على هذا
وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ
در رابطه با تقدير مرگ است و
عَلى أَنْ نُبَدِّلَ
بر آن متعلّق نيست ، تبديل به معنى عوض گرفتن مىباشد « ما » در
فِي ما لا تَعْلَمُونَ
موصول و منظور از آن خلقت آخرت است .
62 -
وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى فَلَوْ لا تَذَكَّرُونَ
.
ممكن است منظور كيفيت خلقت باشد يعنى شما دانستهايد كه خدا چطور نطفه را به انسان تبديل مىكند ، پس چرا همان كيفيت را دربارهء خلقت آخرت ياد نمىآوريد ؟ ! و شايد منظور مطلق خلقت دنيا باشد .
بعضى از بزرگان گفتهاند : اگر در ما بعد اين خلقت ، خلقت ديگرى نباشد ، خلقت اول لغو خواهد بود نظير
أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَ أَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ
مؤمنون / 115 ، اين سخن فى نفسه حق است ولى ظاهرا آيه در آن زمينه نيست .
به هر حال : اين آيه دليل است بر امكان معاد ، نظير :
وَ يَقُولُ الْإِنْسانُ أَ إِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا أَ وَ لا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ يَكُ شَيْئاً
مريم / 66 .
63 و 64 -
أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ
.
پس از آنكه تقدير مرگ و تشبيه آخرت به دنيا گفته شد ، سه نمونه از اهم آنچه زندگى به آن بستگى دارد و دليل ربوبيّت و قدرت خداست ، ياد شده كه هر يك شاهدى بر امكان معاد هستند و آنها عبارتند از روئيدنيها ، آب و آتش .
منظور از « تزرعون » رويانيدن است ، روئيدن گياهان يكى از مرموزترين اسرار حيات مىباشد ، كه طبق مشيت خدايى انجام مىگيرد .
65 -
لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ
.
يعنى : اگر مىخواستيم آن را خشك مىكرديم ريشهها املاح زمين را