آنكه منظور از « القول » وعدهء
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ
باشد چنان كه گفته شد ، يعنى در وفا به وعدهء روز قيامت به جهنم مىگوئيم : آيا پر شدى ؟ على هذا اين آيه تكميل آيه قبلى است .
هَلِ امْتَلَأْتِ
استفهام تقريرى است هكذا
هَلْ مِنْ مَزِيدٍ
در اين صورت معنى
هَلْ مِنْ مَزِيدٍ
آن مىشود كه همه را جاى دادم و پر شدم ، در رابطه با اين سؤال و جواب گفتهاند كه آن زبان حال است نه زبان قال . به نظر بعضى :
سؤال از مأموران جهنم است گرچه به خود جهنم نسبت داده شده است ولى ظهور آيه در زبان قال است ، در اين باره در ذيل آيه
إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ
فرقان / 12 به تفصيل سخن گفتهايم .
در الميزان فرموده : بهتر آنست كه آيه حمل بر ظاهر باشد زيرا خدا از سخن گفتن دستها و پاها و پوستها و غير آن خبر داده است و در سوره فصلت گذشت كه علم و شعور در همه موجودات سارى است .
لفظ « مزيد » مصدر ميمى است به معنى زايد شدن و زايد كردن ، لازم و متعدى هر دو آمده است .
ناگفته نماند : اگر هر دو استفهام تقريرى باشد منظور آن مىشود كه جهنم از كافران پر خواهد شد ، ديگر جايى براى سؤال نمىماند كه بگوئيم :
خدا با كلمه
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ
خبر داده كه آن را از كافران پر خواهد كرد ، ديگر اين سؤال و جواب با آن وعده چه تناسبى دارد ؟