قبلا وعيد خويش را به شما رسانده بودم و اكنون هر دو در عذاب خواهيد بود .
29 -
ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ
.
اشاره است به اينكه
أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ
حتى است و نيز اشاره است به
قالَ فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ
ص / 84 ، در الميزان فرموده :
وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ . . .
مكمل معناى جمله سابقه است يعنى قول من عوض نمىشود پس شما در عذاب خواهيد بود ، من در اين كار ظالم نيستم زيرا كه از پيش به شما وعيد داده و اتمام حجت كرده بودم .
از وجه ديگر ظلمى در عذاب آنها نيست ، چون فقط با اعمالى كه كرده بودند مجازات مىشوند و اعمال به آنها برگشته است
. . . إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
تحريم / 7 ، الميزان اضافه مىكند كه نفى ظلم كثير ( در ظلام ) باعث جواز ظلم كم نمىشود ، زيرا اگر خدا در عذاب مشركان ظلم مىكرد حتما ظلام مىشد ، زيرا مشركان زياد هستند پس نفى ظلم كثير از اين جهت است .
ولى به نظر نگارنده :
وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ . . .
تعليل
ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ
است يعنى اگر وعدهء من تبديل شود و شما را عذاب نكنم ، شما با نيكوكاران يكسان مىشويد ، در اين صورت به نيكوكاران ظلام مىشوم و ميان نيكوكاران و بدكاران فرقى نمىماند و آياتى نظير
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ
جاثيه / 21
. . . أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ
ص / 28 ، مفهوم خود را از دست مىدهند ، در اين صورت خدا ظلام مىشد ولى راجع به نيكوكاران كه آنها را با بدكاران يكسان كرده بود رجوع شود به آل عمران / 182 و انفال / 51 .
30 -
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ
.
به نظر مىآيد : كه اين آيه مربوط باشد به
ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ
بنا بر