21 -
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَ مَماتُهُمْ ساءَ ما يَحْكُمُونَ
.
اين آيه مقدمه است بر استدلال به معاد كه در آيهء بعدى خواهد آمد ، خلاصهء آن چنين است : خدا زندگى و ممات بدكاران و نيكوكاران را يكسان قرار نمىدهد زيرا كه آن ، سبب لغو بودن شريعت و خلاف عدالت است ، « ام » در اينجا منقطعه و به معنى « بل » و استفهام براى انكار گمان آنهاست .
« كالذين » مفعول ثانى
أَنْ نَجْعَلَهُمْ
است « سواء » به معنى مستوى و آن ظاهرا حال است از ضمير « نجعلهم » ، گرچه گفتهاند بدل است از « كالذين » ضمير
مَحْياهُمْ وَ مَماتُهُمْ
به هر دو گروه راجع است .
زندگى دو گروه يكى نيست زيرا مؤمنان در نور و شناخت و بصيرت زندگى مىكنند و كافران در ظلمت و عدم نور
أَ وَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها
انعام 122 و از لحاظ آخرت مىدانيم كه مؤمنان در بهشت و كفار در جهنم خواهند بود پس ايندو گروه نه در حيات مساوى هستند و نه در ممات .
ساءَ ما يَحْكُمُونَ
.
رد گمان آنهاست كه در اين صورت ايمان و تشريع لغو بوده و خلاف عدالت مىشود چنان كه در بالا گفته شد .
22 -
وَ خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَ لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ
.
پس از مطلب آيهء شريفهء فوق ، در اين آيه با دو دليل حكمت و عدالت به وجود معاد استدلال شده است چنان كه به طور مشروح در آخر سورهء « حجر » گفتهايم .
منظور از سماوات و ارض ظاهرا همهء كائنات است ، حقّ بودن خلقت آنها