لفظ
يا وَيْلَنا
حاكى است كه اين سخن منكرين قيامت است
مِنْ مَرْقَدِنا
نشان مىدهد كه عالم مرگ را به صورت خراب پنداشتهاند ، چنان كه در تفسير برهان از حضرت باقر صلوات اللَّه عليه نقل شده است .
هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ
مبتدا و خبر است نه اينكه « هذا » صفت « مرقدنا » باشد و اين اقرار به قيامت است از جانب آنها ، ذكر « رحمان » از جانب آنها نوعى استرحام است
صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ
عطف است بر
هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ
، مانعى نيست كه جمله فعليه بر اسميه عطف شود چنان كه اهل ادب گفتهاند .
53 -
إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ
.
اشاره است به جواب
مَتى هذَا الْوَعْدُ
يعنى كار آنها نبود مگر يك فرياد كه به دنبال آن همه در پيش ما مجموع و براى حساب حاضر شدگانند .
54 -
فَالْيَوْمَ لا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
.
اشاره است بر آنكه در آن روز قضاوت به حق خواهد بود ، اينجا دو مطلب هست .
اول آنكه - هيچ كسى مظلوم نمىشود يعنى : به گناهكار بيشتر از عملش مجازات داده نمىشود و به ثوابكار كمتر از استحقاقش پاداش داده نمىشود .
دوم -
وَ لا تُجْزَوْنَ إِلَّا ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
اين برهان مطلب اول است يعنى اشقياء و سعداء فقط با عمل خويش مجازات مىشوند على هذا ظلمى در بين نخواهد بود ، و مجازات از جنس عمل است « ان خيرا فخير و ان شرا فشر » .
ناگفته نماند : در اين آيه فرض شده كه قيامت به وجود آمده و خداوند به عموم مردم اعم از نيكوكاران و بدكاران خطاب مىكند . لفظ « الا » مفيد حصر است يعنى مجازات همه فقط از ناحيهء عمل است ، على هذا آنچه در آيات ديگر آمده كه خدا از كرم خود ، به نيكوكاران اضافه خواهد فرمود نظير
لَهُمْ ما