21 -
وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَ هُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
.
در الميزان فرموده : علّت اينكه به پوستهاى خود اعتراض مىكنند نه بر گوشها و چشمهايشان ، آنست كه : پوستها شهادت دادهاند به آنچه به وسيلهء خود آنها ارتكاب انجام گرفته است ، اما سمع و بصر گواهى دادهاند به آنچه با غير آن دو ارتكاب عملى شده است .
به هر حال پوستها در جواب آنها خواهند گفت : خدا ما را به تكلّم در آورد چنان كه همهء اشياء را به تكلّم در آورده است ، يعنى ما نمىخواستيم بلكه خدا چنين كرد . ظهور « نطق » در تكلم معمولى است ، بنا بر ظاهر آيه ، پوستها تكلّم خواهند كرد .
وَ هُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ . . .
مىشود تعليل « انطقنا » باشد . يعنى ما نمىتوانستيم در مقابل فرمان خدا ، امتناع كنيم زيرا كه همه چيز در دست اوست ، در دنيا شما را آفريده و در آخرت نيز به طرف او بر مىگرديد ، آيا در مقابل خدايى كه خلقت و رجوع در دست اوست ، مىشود مقاومت كرد ؟ ! و يا منظور آنست كه :
ما سخن را گفتيم كه خدا نيز مىدانست و اگر هم نمىگفتيم باز خلاص نمىشديد زيرا كه خلقت و ارجاع شما در دست خداست و از همه چيزتان آگاه است . در اين صورت اين سخن تتمه كلام جلود است .
ناگفته نماند
أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ
حاكى است كه همه چيز در آخرت گويا خواهد بود حتّى جهنّم ،
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ
ق / 30 .
22 -
وَ ما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَ لا أَبْصارُكُمْ وَ لا جُلُودُكُمْ وَ لكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ
.