اسراف بر نفس ، تجاوز بر نفس است با ارتكاب گناهان و ترك واجبات به طورى كه نفس را در معرض هلاكت قرار مىدهد و آن عبارت اخراى قيام انسان بر عليه خود مىباشد ، منظور از « رحمة » مغفرت است چنان كه از
يَغْفِرُ الذُّنُوبَ
فهميده مىشود ،
إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
تعليل
يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً
است و غفران توأم با رحمت را به خدا منحصر مىكند . در اينجا چند مطلب ياد آورى مىشود .
اول : آيات ما بعد نشان مىدهد كه منظور از
يا عِبادِيَ . . .
مشركان هستند و اگر شامل همه هم باشد بايد به فحواى آيه نظر داشته باشيم ، يعنى وقتى كه خدا اين خطاب را به مشركان مىكند ، به مؤمنان به طريق اولى مىكند ، اينكه گفتهاند مراد از آن بندگان مؤمنند درست نيست .
دوم : منظور از
يَغْفِرُ الذُّنُوبَ
در صورت توبه و بازگشت به سوى خدا است چنان كه از آيه
وَ أَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ وَ أَسْلِمُوا لَهُ . . .
معلوم مىشود اساسا اين آيه ، مقدمه آيه
وَ أَنِيبُوا . . .
است و به تنهايى استقلال ندارد ، على هذا اگر كسى بگويد : كه مغفرت در آيه مقيّد به چيزى نيست ، به اشتباه رفته است ، غفران جزافى از نظر قرآن و اسلام قابل قبول نيست ، آنچه از آلوسى در روح المعانى نقل شده كه مغفرت در آيه مقيد به توبه نيست ، خطاى صرف مىباشد .
سوم : طبرسى فرموده : گويند : اين آيه دربارهء وحشى قاتل حضرت حمزه نازل گرديد كه او خواست مسلمان شود اما ترسيد كه توبه قبول نگردد ، چون آيه نازل شد ، اسلام آورد ، گفته شد يا رسول اللَّه آيا اين آيه مخصوص وحشى است يا شامل همه مسلمانان است ؟ فرمود : همه را شامل است .
آن گاه طبرسى فرمايد : اين صحيح نيست چون آيه مكى است ، وحشى در مدينه اسلام آورد ، شايد آيه را بر او خوانده است و سبب اسلام او گرديده است