13 -
وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ
خداوند اگر همه را به اجبار به ايمان و عمل هدايت مىكرد ، جريان تكليف از بين مىرفت ، استحقاق ثواب و عقاب لغو مىگرديد و معيارها بيهوده مىشد ولى او هدايت و ضلالت را به اختيار انسان گذاشته در نتيجه نيكوكار مستحق ثواب و بدكار مستحق عقوبت مىگردد .
در اين صورت ، وعده
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ . . .
مطابق عدل در جاى خود قرار مىگيرد على هذا منظور از
لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها
هدايت اجبارى است وعدهء
حَقَّ الْقَوْلُ . . .
همان است كه در مخالفت شيطان در سجده بر آدم داده شد .
شيطان به خدا گفت :
فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ
خدا در جواب فرمود
فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ
ص / 82 - 85 .
الميزان ، هدايت را هدايت اختيارى فرموده است يعنى به كافر نيز توفيق مىداديم ، مانند مؤمن به اختيار هدايت مىشد ، امّا در اين صورت توجيه :
« لاملان . . . » مشكل خواهد بود .
14 -
فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَ ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
.
يعنى : حالا كه كفر و ايمان در اختيار انسان است ، پس بچشيد عذاب را به علّت بى اعتنايىتان نسبت به اين روز ، نسيان در هر دو مورد به معنى بى اعتنايى است ،
ذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ . . .
توضيح و بيان صدر آيه است .
15 -
إِنَّما يُؤْمِنُ بِآياتِنَا الَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِها خَرُّوا سُجَّداً وَ سَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ هُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ
اين همان آيه سجده است كه در مقدمه در بند هفتم گفته شد . پس از آنكه