آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ
.
اين آيه در بيان يكى از مجادلههاى مشركان است كه بدون علم و بدون هدايت و بدون كتاب ، بدان مىچسبيدند و آن يك مسألهء عاطفى بود كه مىگفتند چون پدرانمان در اين طريق بودهاند ، حس خوش بينى و عاطفه و احترام مقتضى آنست كه از راه آنها پيروى كنيم .
در جواب اين سخن فرموده :
أَ وَ لَوْ كانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ
يعنى از پدرانشان پيروى خواهند كرد هر چند كه شيطان در اين پيروى آنها را به عذاب آتش دعوت كند ؟ ! به عبارت ديگر : اين كار در صورتى صحيح بود كه پدرانشان در راه حق مىبودند ، حالا كه در راه شرك بودند و اين پيروى جز آتش فائدهاى ندارد باز پيروى خواهند كرد ؟ عجبا ! ! واو در
أَ وَ لَوْ كانَ
وصليه است و جواب « لو » محذوف مىباشد و آن كلمه « لا تبعوهم » بعد از لفظ « السعير » است .
22 -
وَ مَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى وَ إِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ
نقطه مقابل آيه قبلى است كه شخص به جاى پيروى از پدران گمراه ، رو به سوى خدا مىآورد ، چنين كسى به دستگيرهاى چنگ زده كه هرگز پاره شدن و فنا ندارد و چون آيندهء كارها در دست خداست حتما سعادت دنيا و بهشت آخرت در انتظار اوست .
تسليم وجه الى اللَّه در جاى « آمنوا » است و آن رو كردن به خدا و اعراض از غير خداست ،
وَ هُوَ مُحْسِنٌ
در جاى « عملوا الصالحات » است از روى اعتقاد به معاد زيرا در اول سورهء در وصف « المحسنين » خوانديم كه اقامه نماز و اداء زكات مىكنند ، به آخرت نيز يقين مىآورند ،
إِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ
تعليل صدر آيه