با وجودش تسبيح مىكند و با زبان انكار مىنمايد .
دوم پرندگان ، يعنى نمونهاى از موجودات زندهء غير انسان و گر نه به حكم :
وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ
اسراء / 44 همه موجودات خدا را تسبيح و حمد مىگويند .
ظاهر آنست كه فاعل « قد علم » لفظ « كل » كه مراد
مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الطَّيْرُ
باشد يعنى همهء آنها صلوة و تسبيح خود را مىدانند « 1 » اين جمله تأكيد صدر آيه است ، منظور از صلاة دعا و خواندن خدا و توجه به او است كه همه با وجود و زبان خدا را مىخوانند و تسبيح مىكنند و به فقر و نياز خود واقف هستند به نظر بعضى فاعل « قد علم » خداست ولى آن با
وَ اللَّهُ عَلِيمٌ . . .
مىسازد .
وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ
تشويق است مؤمنان را كه خدا از تسبيح و صلوة آنها آگاه است و پاداش خواهد داد و نيز داناست كه كفار با وجودشان اقرار و با زبان انكار مىكنند . در خاتمه بايد دانست : اين آيه استدلال بر
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
است چنان كه آيهء
أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً
استدلال است بر »
يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ
42 -
وَ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ
.
اين آيه در ميان دو آيهاى كه با « الم تر » شروع شدهاند ، واقع است كه اولى دليل
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
و دومى دليل
يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ
مىباشد .
اين آيه مىتواند دليل هر دو مطلب باشد ، حكومت آسمانها و زمين خاصّ خداست زيرا كه او پديد آورندهء آنهاست و نيز حكومت در دست او است مىتواند
هامش
( 1 ) يعنى از روى درك و اختيار تسبيح و حمد مىگويند .