خارج كن ديگر به شرك و كفر باز نمىگرديم يعنى استعداد هدايت شدن در ما بود ولى خود را بيچاره كرديم
كُنَّا قَوْماً ضالِّينَ
تأكيد ما قبل است . اين اعتراف آنها در آتش است ولى گويى پيش از دخول به آتش بدكار بودن خويش را انكار خواهند كرد .
نظير :
يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ
مجادله / 18 و نظير :
وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً . . .
ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَ اللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ
انعام / 23 حتّى در آيهء
. . . قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً
مؤمن / 73 زيرا كه در آيهء بعدى آمده :
فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ . . .
.
108 و 109 -
قالَ اخْسَؤُا فِيها وَ لا تُكَلِّمُونِ إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا وَ أَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ
.
يعنى : استغاثه ديگر فائدهاى ندارد ، روزى كه بندگان نجات اين روز را از من مىخواستند شما آنها را مسخره مىكرديد ، منظور از
فَاغْفِرْ لَنا
ظاهرا آنست كه ما را به اعمال صالح موفق كن تا مورد مغفرت تو گرديم ،
قالَ اخْسَؤُا . . .
كنايه از غضب خدا و از بىارزش بودن آنهاست .
110 -
فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَ كُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ
.
خطابها راجع به مشركان و غيبتها راجع به مؤمنان است ، منظور از « ذكرى » ظاهرا همان
رَبَّنا آمَنَّا . . .
در آيه سابق است ، فاعل « انسوا » مؤمنان است يعنى مؤمنان ياد كردن مرا از ياد شما بردند ، به عبارت ديگر :
به مسخره كردن آنها مشغول شديد و آن مشغوليت ، خدا را از ياد شما برد ، لفظ « من » در « منهم » نشويه است يعنى علت خندهء شما مسخره كردن آنها بود .