منظور از « ما تركت » دنيا است كه ترك كرده و به آخرت رفته است ، به نظر بعضى خطاب « ارجعون » راجع به خداست كه براى تعظيم جمع آمده است .
كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ
.
يعنى : نه ، اين تقاضا از آنها پذيرفته نيست و از پس آنها عالم مرگ هست تا روزى كه مبعوث مىشوند در اينجا لازم است به چند مطلب اشاره شود .
اول : عالم برزخ همان عالم مرگ است كه فاصله است ما بين اين دنيا و آخرت و آن عالم مثال عالم روحى است و انسانها در آن معذب يا منعّم هستند ، در ذيل
وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ
بقره / 154 در اين باره به طور تفصيل سخن گفتهايم .
دوم : منظور از
جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ
وقتى است كه انسان هنوز نمرده ولى در آخرين دقائق و در غمرات مرگ است نظير
وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ
انعام / 93 ، در همچو حالى از ملائكه برگشتن به دنيا را مىخواهند .
سوم : از حضرت صادق صلوات اللَّه عليه نقل شده : آيه دربارهء مانع الزكاة است كه مىخواهد او را به دنيا برگردانند در مجمع البيان آمده : « و
قال الصادق عليه السلام انه في مانع الزكاة يسئل الرجعة عند الموت
» در تفسير برهان و غيره چندين روايت در همين زمينه نقل شده است ، به نظر مىآيد كه تارك زكات نيز مشمول اين آيه است و گر نه ظهور آن در مشركان و كفار مىباشد و اللَّه اعلم .
چهارم : در تفسير برهان از كافى از عمرو بن يزيد نقل كرده . . . كه به امام صادق عليه السّلام گفتم : برزخ چيست ؟ فرمود : آن قبر است از وقت مرگ تا روز قيامت :
« قلت : ما البرزخ ؟ قال : القبر منذ حين موته الى يوم القيامة » .