اين آيه تكميل مطلب آيهء سابق است كه هر كه بعد از طغيان بخواهد توبه كند ، خدا توبه او را مىپذيرد .
اين آيه يك قاعدهء كلّى است ، اين قاعده در مسلمان فاسق آنست كه از گناه توبه كند و به دستورها و آيات خدا ايمان بياورد يعنى تسليم شود و آن گاه عمل صالح انجام دهد و در كافر و مشرك چنين است كه از شرك و كفر توبه كند و به خدا ايمان آورد و عمل صالح انجام دهد ، اين هر دو وجه در بنى اسرائيل بود ، چون آنها با عبادت گوساله مشرك شده بودند و به حكم
يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ
بقره / 61 ، به دستورهاى خدا تسليم نمىشدند ، آمدن صيغه مبالغه غفار ظاهرا براى تشويق است .
امّا
ثُمَّ اهْتَدى
طبرسى رحمه اللَّه آن را لزوم ايمان و استمرار آن گفته است ، يعنى پس از توبه و ايمان و عمل صالح ، اين كار را ادامه دهد و توبه را نشكند ، اين بهترين معنى است كه نسبت به ظاهر آيه مىشود گفت ، نظير :
فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ
آل عمران / 135 .
ولى نظر به شأن نزول آيه كه دربارهء بنى اسرائيل است و آنها اعتقاد به خدا و رسالت موسى داشتند ولى نوعا از قبول ولايت موسى و سرپرستى او سر باز مىزدند چنان كه از حكايت ذبح بقره و مخالفت در زمينهء داخل شدن به فلسطين و امثال آن فهميده مىشود تا جايى كه موسى در مقام شكايت مىگويد :
رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَ أَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ
مائده / 25 ، به علاوه : اينكه از نظر قرآن و اسلام روشن است هر كه پيامبر زمان خويش با امامت و ولايت قبول نداشته باشد پيش خدا مسئول و معذب است .
با اين مقدمات روشن خواهد شد كه مراد از
ثُمَّ اهْتَدى
هدايت و راه