انداختن مردم تشويق مىكنند ، به سخن درآمده و گفتهء است . . . احتمال ديگر آنست كه فقط به ساحران خطاب باشد .
درست است كه فرعون معجزهء موسى را سحر خواند و از وضع فرعونيان و ساحران ظاهر بود كه موسى را جادوگر حساب مىكردند ولى اينها نسبت كذب به خدا نيست ، على هذا به نظر مىآيد كه نظر آن حضرت در
لا تَفْتَرُوا
معبود بودن فرعون است يعنى واى بر شما با معبود دانستن فرعون و اطاعت از او بر خدا دروغ نبنديد در آيات بعدى خواهد آمد كه بت پرستى و فرعون پرستى را « طريقهء مثلى » مىدانستند ، در الميزان فرموده : ظاهرا مراد از جعل كذب ، اعتقاد به اصول وثنيّت بود ، مانند الوهيت آلهه و شفاعت آنها و رجوع تدبير جهان به آنها ، ولى به نظر نگارنده احتمال اول بهتر است كه ساحران راجع به فرعون مىگفتند :
. . . بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ
شعراء / 44 .
خابَ مَنِ افْتَرى
يعنى هر كه بر خدا دروغ بست از رحمت خدا نوميد شد .
62 -
فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَ أَسَرُّوا النَّجْوى
به نظر مىآيد فاعل
فَتَنازَعُوا
ساحران باشد و فاعل « اسروا » فرعون و درباريان او ، يعنى از موعظهء موسى در ميان ساحران اختلاف و بگو مگو به وجود آمد و خواستند از مقابله با موسى منصرف شوند ولى درباريان پادرميانى كرده و تنازع پنهانى را مخفى نگهداشتند و نگذاشتند مردم بفهمند و آن گاه رو به ساحران كرده گفتند : اين چه اختلافى است ؟ ! نمىبينيد كه اينها دو نفر جادوگرند مىخواهند شما را از ديارتان بيرون كنند و مقدساتتان را از بين ببرند دو آيهء بعدى در بيان اين مطلب است و از
وَ ما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ
كه خواهد آمد ، معلوم مىشود كه در خواباندن تنازع ، تحميلى هم در كار بوده است .