را ننويسد .
53 -
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى
.
اين آيه و دو آيه بعدى در تكميل
قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي . . .
است و همه ، جواب
فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى
هستند ، اين آيه مىگويد همانطور كه خدا شما را در اين دنيا فراموش نكرده و احتياجات شما را دانسته با روئيدنيها نيازهاى شما را بر طرف كرده است ، همچنين بعد از مردن نيز از علم او غائب نمىشويد .
از طرف ديگر مىگويد : رب آن كسى است كه اين كارها را مىكند نه تو اى فرعون ! ! آماده شدن زمين براى حيات يك واقعيتى است كه در سورهء فصلّت آيهء نهم و دهم آمده است ، مسئله
سَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا
نمونه ديگر از تدبير و توحيد است ، اگر زمين مانند ديوارها بود و راهها نبود ، بىفائده مىشد ، مسأله آمدن باران و روئيدن انواع مختلف نباتات بارها توضيح داده شده است ، منظور از « ازدواج » انواع نباتات و ميوهها است مانند :
يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَ الزَّيْتُونَ وَ النَّخِيلَ وَ الْأَعْنابَ وَ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ . . .
نحل / 11 .
54 -
كُلُوا وَ ارْعَوْا أَنْعامَكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِأُولِي النُّهى
اين آيه هم نتيجهگيرى و هم استدلال از طريق علّت غايى است ، اينكه انسان و حيوان ، احتياج به تأمين زندگى دارد ، و تشكيل بارانها و روئيدنيها براى تأمين آن دو به وجود آمده است ، نشاندهندهء آنست كه عقلى و شعورى يعنى خدا در آنها دخالت داشته است ، چون اين مطلب از طريق تعقل ميسّر است ، لذا فرموده : در اينها دلائلى است براى خردمندان . نظير اين آيه است آيهء :
مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ
نازعات / 33 ، و عبس / 27 .
55 -
مِنْها خَلَقْناكُمْ وَ فِيها نُعِيدُكُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى