اين آيه نيز مربوط به
عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي
است و در عين حال دورهء كامل از خلقت و تربيت انسانى و از
أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى
است ، ضمير « منها ، فيها » به « ارض » بر مىگردند ، اين آيه با اين تعبير زيبا و عالى ، سه مرحله براى انسان بيان مىكند كه اولى و دوّمى حسّى و سومى علمى و يقينى است ، اينكه انسان از خاك آفريده شده و با مردن به خاك بر مىگردد بالعيان محسوس است و اينكه دفعهء ديگر از خاك خارج مىشود اگر در خلقت اول فكر كند ، تصور آن برايش آسان خواهد بود :
كَما بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ
اعراف / 29 ، اين مطلب در جاى ديگر چنين آمده است :
وَ اللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيها وَ يُخْرِجُكُمْ إِخْراجاً
نوح / 18 .
56 -
وَ لَقَدْ أَرَيْناهُ آياتِنا كُلَّها فَكَذَّبَ وَ أَبى
.
بهنظر مىآيد جمع آمدن آيات براى آنست كه اين استدلالها نيز جزء آيات حساب شده است يعنى : عصا و يد بيضاء و اين دليلها را به او ارائه كرديم ولى او آنها را تكذيب كرد و از قبول نبوت موسى امتناع ورزيد .
57 -
قالَ أَ جِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يا مُوسى
.
اين شيوهء قديمى طاغوتهاست كه چون از دليل عاجز ماندند حق پرستان را به فتنه جويى و ماجرا جويى متهم مىكنند كه مىخواهيد آرامش جامعه را بهم بزنيد ، فرعون نيز در همين جا از همين شيوه استفاده مىكند و در ادامهء آن مىگويد :
58 -
فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَ بَيْنَكَ مَوْعِداً لا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَ لا أَنْتَ مَكاناً سُوىً
معلوم است كه فرعون از ديدن معجزات موسى و از شنيدن دليلهاى قاطع ، خودش را گم كرده است و گر نه به موسى نمىگفت : تو وقتى تعيين كن كه ما