قرار دادهايم ، اما مشركان و بدكاران در اثر انحراف از راه خدا
بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا
شدهاند ، سعى و تلاش آنها در دنيا گم گشته و باطل شده است و در روز قيامت چيزى به دست نخواهند آورد ، بر خلاف اهل ايمان و عمل كه جنات الفردوس در اختيار آنها خواهد بود .
آن وقت آيه
قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ . . .
در زمينه وسعت موجودات خداوندى است كه رابطهاش با قبل و بعد چندان روشن نيست ، الميزان بعيد نمىداند كه مستقلا نازل شده باشد « 1 » . آخرين آيه ، خاتمه سوره است كه توحيد و نبوت و معاد را بيان كرده و به عمل صالح دعوت مىكند توحيد يعنى
إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ
، نبوت :
إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ
معاد :
فَمَنْ كانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ
.
103 و 104 -
قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً
.
ظاهرا منظور از « سعى » كارهاى نيك و مفيد آنها در دنياست ولى چون غرض خدايى نداشتهاند آن كارها در مسير زندگى پوچ و بىفايده مىشود و در آخرت چيزى به دست آنها نخواهد رسيد چنان كه در آيه بعدى خواهد آمد ، البته در زندگى زودگذر از آنها بهرهمند خواهند شد
كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ
اسراء / 20 ، سعى و تلاش اگر در راه حق باشد ، شخص را به سعادت مىرساند ولى اگر در راه ضلالت باشد ، آن تلاش ، گم و بىاثر مىشود و آن بيراهه رفتن سعي و تلاش است .
از طرف ديگر : مشركان و بدكاران و كفار در اثر جهالت از كارهاى ناحق خود شادمان و مسرور هستند و چنين مىپندارند كه كار خوب انجام مىدهند : « ننبئكم » خطاب به مشركان است ، علّت آمدن « اخسرين » با اسم تفضيل آنست كه آنها از
هامش
( 1 ) نگارنده را در اين زمينه سخنى هست كه خواهد آمد