وجه اول را تأييد مىكند .
97 -
وَ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِهِ وَ نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَ بُكْماً وَ صُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً
گويند : اين آيه تتمهء آيه سابق است ، يعنى بگو : هدايت يافته كسى است كه خدا هدايتش كرده و هر كه را خدا اضلال كند براى او ياورانى نيست و هيچ چيز نمىتواند او را به رستگارى برساند ، منظور از حشر بر وجوه ، شايد سر به زير بودن باشد مانند :
وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ
سجده / 12 .
در تفسير عياشى از امام عليه السّلام نقل شده كه در تفسير آن فرمود : «
على جباههم
» يعنى در حالى كه بر پيشانى افتادهاند محشورشان مىكنيم . مراد از كور و كر و لال بودن ظاهرا معنوى است همانطور كه در دنيا چنان بودند ، نظير :
وَ مَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى . . .
اسراء / 72
كُلَّما خَبَتْ . . .
كنايه از هميشه بودن است مانند :
كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها . . .
نساء / 56 « 1 » .
98 -
ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا وَ قالُوا أَ إِذا كُنَّا عِظاماً وَ رُفاتاً أَ إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقاً جَدِيداً
اين آيه بيان علّت عذابى است كه در آيهء قبلى وعده داده شد . باء در « بانهم » براى سبب است ، جمله
أَ إِذا كُنَّا عِظاماً . . .
در مقام انكار و مسخره ، بيان شده است ، رفات خاكى است كه از پوسيدن استخوانها به وجود مىآيد ، چنان كه استخوان شدن ، بعد از پوسيدن گوشت بدنهاست .
هامش
( 1 ) مىتوان از « خبت » فهميد كه جهنم نسبت به ذاتش كهنه شدن و خاموش شدن دارد ولى خدا اراده كرده كه آن خاموشى اثر نداشته باشد بلكه هر وقت كه خواست خاموش شود خدا مزيد مىكند .