دارد كه آنها در اين موهبت و تصرف در جهان ، به پاى انسان نمىرسند ، پس هر دو يكى است و با مقايسه دو چيز مىشوند بعضى از محققين فرمودهاند : منظور از تفضيل آنست كه انسان در امور مشترك بر ديگران برترى دارد مثلا حيوانات غذاى خود را خام و در حالت اوليه مىخورند اما انسان با پختن آن انواع غذاها را به وجود مىآورد هكذا در لباس و مسكن و نكاح و . . . ، نگارنده وجهى كه اختيار كردم قويتر مىدانم .
منظور از
عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا
قهرا حيوانات و جن هستند كه انسان در آنچه گفته شد از آن دو برتر است « 1 » ، ناگفته نماند در اينجا نمىشود گفت : به موجب اين آيه فرشتگان از انسان برترند و آن وقت اين سؤال پيش بيايد كه ملائكه چگونه مىتوانند از انبياء افضل باشند ؟
زيرا مسئله افضل بودن ملائكه از انسان يا انسان از ملائكه ، افضليت كسبى و ناشى از عبادت و بندگى است ، ولى افضليتى كه در اين آيه مطرح است فضيلت طبيعى و خدادادى است ، و چون ملائكه از عالم انسان و حيوانات نيستند ، مقايسهء برترى طبيعى و تفضلى ميان آنها و انسان معنايى ندارد ، منظور از
عَلى كَثِيرٍ
همهء حيوانات و جن هستند كه در مقايسه با
مِمَّنْ خَلَقْنا
( كه شامل ملائكه نيز هست ) كثرت دارند يعنى انسان را برترى داديم بر همهء حيوانات و جن كه نسبت به همهء مخلوقات ، زيادتر هستند . على هذا « كثير » يعنى جميع است چنان كه در مجمع البيان نقل شده است .
اما از لحاظ برترى اكتسابى و بندگى ، به عقيده اشاعره انسان از ملك افضل است ، البته انسانهاى مؤمن ، نظر شيعه نيز همين است ، به اين مطلب استدلال
هامش
( 1 ) « تفضيلا » مفعول مطلق و براى افادهء كمال است يعنى : « تفضيلا واضحا و كاملا » .