سپس كه اسماعيل بزرگ شد ، اسحاق نيز به دنيا آمد ، ابراهيم با يارى اسماعيل ، كعبه را بنا كرد آن وقت آنجا بلد شده بود لذا در اين آيات به طور معرفه مىگويد :
هَذَا الْبَلَدَ
و اشاره مىكند به آن آبادانى كه به وجود آمده بود و در آيهء 37 لفظ
عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ
نشان مىدهد كه كعبه را نيز در آن وقت بنا كرده بود و از
إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ
در آيهء 39 روشن مىشود كه در وقت اين دعا اسحق نيز متولد شده بود ، در صافى از على عليه السّلام نقل شده كه ابراهيم از
لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ
دانسته بود كه امامت به ظالمان نخواهد رسيد لذا در دعايش فرموده :
وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ
.
نتيجه آنكه : دعاهاى اين سوره راجع به آخر عمر آن حضرت است و دعاى بقره راجع به وقتى است كه هاجر و فرزندش را در زمين مكه اسكان داد .
ناگفته نماند : جملهء
وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ . . .
آن نيست كه آنها را به عدم بتپرستى مجبور كن كه به هيچ وجه بتپرست نباشد بلكه قهرا منظور آنست كه هر كه از آنها خودش را در معرض هدايت قرار داد ، هدايتش كن و نگذار مشرك باشد ، اما آنها كه خود راه شرك رفته و از معرض توحيد كنار شدند ، اين دعا شامل آنها نمىشود ، على هذا اين دعا فقط قسمتى از فرزندان آن حضرت را شامل مىشود ديگر احتياج نيست كه گفته شود : بعضى از فرزندان آن حضرت مشرك شدند و دعاى او مستجاب نگرديد .
در روايتى از تفسير عياشى نقل شده كه در اثر دعاى ابراهيم احدى از فرزندان اسماعيل بتپرست نشدند ، فرزندان اسماعيل گفتند : هؤلاء شفعائنا ، كافر شدند ولى بتها را عبادت نكردند . در الميزان فرموده : ظاهرا روايت جعلى است .
36 -
رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَ مَنْ عَصانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ