باشد و انسان كه به حكم
إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ
انشقاق / 6 و به حكم
كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ
انبياء / 93 پيوسته در حال سير به سوى خداست ملائكه از پس و پيش او را و اعمال و عقائد او را حفظ مىكنند ، در صافى از امام باقر عليه السّلام نقل شده : « او را حفظ مىكنند از اينكه در چاهى بيافتد يا زير ديوارى بماند و يا حادثهاى به او برسد و چون تقدير حتمى خدا آيد او را رها مىكنند ، آنها دو فرشته در شب و دو فرشته در روز هستند كه انسان را تعقيب مىكنند « 1 » گويا منظور از
بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ
آن است كه او را از هر طرف احاطه كردهاند در اين صورت تعقيب از پس و پيش همان احاطه كردن او است .
سوم :
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ
اين جمله اولا دليل « يحفظونه » است يعنى انسان را حفظ مىكنند به علّت آنكه خدا نمىخواهد نعمت و موهبتى را كه به انسان داده است از دستش بگيرد ، ثانيا آن يك قاعدهء كلى است چنان كه در سوره انفال آيه 53 نيز گذشت ، مراد از
ما بِأَنْفُسِهِمْ
حالات روحى و باطنى انسان است تغيير آنها مانند تغيير توحيد به شرك و تغيير شكر نعمت به كفران و تغيير عدالت به ظلم و تجاوز و طاعت به معصيت . بهر حال ما بين حالات روحى و استعداد انسانها و اوضاع خارجى ، ارتباط و تلازم حتمى وجود دارد ، اگر قومى بر سبيل فطرت توحيد ، اهل ايمان و عمل و عدالت و انصاف شدند در پى آن ، نعمتهاى دنيا و آخرت نصيب آنها خواهد شد و تا در آن حال باشند نعمت دوام خواهد يافت و اگر آن حالات را تغيير دادند و به ظلم و شرك و كفران و مانند آن روى آوردند ، خدا نعمتها را به نقمت مبدل مىكند ، اين آيهء شريفه
هامش
( 1 )
« عن الباقر ( ع ) من امر اللَّه يقول بامر اللَّه من ان يقع فى زكى او يقع عليه حائط او يصيبه شىء حتى اذا جاء القدر بينه و بينه يدفعونه الى المقادير و هما ملكان يحفظانه بالليل و ملكان بالنهار يتعاقبانه »
در بحار ج 41 ص 2 نظير آن نقل شده است .