در موقع خلقت آسمانها و زمين فقط بر آب بود ، منظور از اين آب چه آبى است ؟
اگر بگوئيم : منظور آب مذاب است و زمين آن موقع چنان كه از مواد مركز آن پيدا است ، يكپارچه مذاب بود ، در اين صورت معلوم مىشود كه آن وقت همهء آسمانهاى هفتگانه و زمين فقط يك تودهء مذاب بودند ، آن وقت در شش دوران گذشته ، مبدل به زمين و آسمانها شدند ، بنا بر اين : غرض از آسمانها و زمين در آيه فقط زمين و طبقات هفتگانه هواست كه اطراف آنها گرفتهاند و اللَّه العالم ، در اين باره خطبه اول نهج البلاغه قابل دقت است .
و شايد منظور آن باشد كه آب پيش از آسمانها و زمين بود و پيش از خلقت آنها حكومت خدا فقط بر آب بود و جز آب چيزى نبود ( و اللَّه العالم ) .
سوم :
لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا
كه مىرساند : غرض از خلقت آسمانها و زمين تكامل انسان در راه توحيد است كه در نكتهها بررسى خواهد شد .
وَ لَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ
.
اين جمله مىفهماند كه حتما بايد در پى اين خلقت و مرگ ، زنده شدن و قيامت وجود داشته باشد و گرنه خلقت ناقص خواهد بود . اين سخن نيز در « نكتهها » بررسى خواهد شد .
8 -
وَ لَئِنْ أَخَّرْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِلى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ ما يَحْبِسُهُ أَلا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ وَ حاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ
معلوم است كه وعدهء عذاب را كه به وسيلهء رسول خدا ، داده مىشد مسخره پنداشته و مىگفتند :
مَتى هذَا الْوَعْدُ . . .
؟ در جواب آمده : روزى كه عذاب خواهد آمد از آنها بر نمىگردد ، همان عذاب آنها را فرا خواهد گرفت كه آن را مسخره مىكردند .