المعرفة « 1 »
بايد نكتهء گذشته را در اينجا اضافه كنيم كه خدا آنچه را در آينده به طور حتم واقع خواهد شد به صورت ماضى و گذشته فرموده است چنان كه بسيارى از آيات قيامت به همين نحو است .
روايات بسيارى از ائمهء اطهار عليهم السّلام دربارهء اين آيه نقل شده كه بعضى از آنها حكايت از مطلق اخذ ميثاق دارد و بعضى حاكى است كه خدا فرزندان آدم را به صورت ذرهها از صلب او خارج كرد و از آنها به ربوبيت خود پيمان گرفت و ( اين جريان به « عالم ذر » معروف شده است ) اين روايات در كافى ، بحار ، تفسير برهان ، تفسير الميزان و مانند آن نقل شده است و اينكه گفتهاند : كسى آن عالم را به ياد ندارد مانعى نيست ، زيرا خدا از آن خبر داده ، بايد اذعان كرد . سپس ذيل آيه و آيهء بعدى علت اين پيمان گرفتن را چنين بيان مىكند :
أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ
كلمه
أَنْ تَقُولُوا
تقديرش « كراهة ان تقولوا » است و « هذا » اشاره به ربوبيت خدا است يعنى اين اشهاد و اخذ ميثاق به دو علت بود . اول : آنكه مبادا روز قيامت بگوئيد : ما از ربوبيت تو غافل بوديم و در مشرك بودن گناهى نداريم دوم :
173 -
أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَ فَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ
.
اين علت راجع به عمومى بودن ميثاق است يعنى اگر از گروهى كه پدران باشند ميثاق مىگرفتيم و از گروهى نه ، آن وقت پدران در صورت عدم اعتنا به ميثاق و مشرك بودن مستحق عذاب مىشدند اما فرزندان آنها حق داشتند
هامش
( 1 )
الميزان از كافى عن الباقر عليه السلام قال : قال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله : كل مولود يولد على الفطرة يعنى على المعرفة بان اللَّه خالقه . . . قال زرارة و سألته عن قول اللَّه عز و جل :وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ . . .قال : اخرج من ظهر آدم ذريته الى يوم القيامة فخرجوا كالذر فعرفهم فاراهم نفسه و لولا ذلك لم يعرف احد ربه » .