اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقابِ
.
اين تشبيه ظاهرا راجع به عذاب برزخ و ضرب بر وجوه و ادبار است در نتيجهء
بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ
يعنى عذاب شما مانند عذاب و طريقه آل فرعون است كه آيههاى خدا را انكار كرده و گرفتار شدند .
53 -
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
.
يعنى آن عقاب و نقمت روى اين قاعده و ناموس بود كه خدا در اثر از بين رفتن استعداد و صلاحيت ، نعمت را به نقمت مبدل مىكند .
مراد از « ما » در
ما بِأَنْفُسِهِمْ
استعداد و صلاحيت است ، تقدير آيهء
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ
رعد / 11 چنين است : « ان اللَّه لا يغير ما بقوم من نعمة حتى يغيروا ما بانفسهم من استعداد و صلاحية » .
مراد از « ما » در اول نعمت و سرنوشت و در دوم استعداد و صلاحيت است ، در آيهء مورد تفسير « نعمة » در جاى « ما » در سورهء رعد قرار گرفته است .
در نهج البلاغه خطبهء 55 فرموده :
« و لقد كنا مع رسول نقتل آبائنا و ابنائنا و اخواننا و اعمامنا . . . »
ما براى پيشرفت اسلام در ركاب رسول خدا پدران ، پسران برادران و عموهاى خود را مىكشتيم . . . تا مىفرمايد
« فلما راى اللَّه صدقنا انزل بعدونا الكبت و انزل علينا النصر . . . »
چون خدا ديد در طرفدارى از توحيد صادقيم بر دشمنان ما ذلت و بر ما نصرت نازل فرمود ، يعنى استعداد و صلاحيت آن را يافتيم كه مورد نصرت و يارى خدا واقع شويم . على هذا ، انسان در اثر تلاشهاى مثبت و عقائد خوب مستحق رحمت مىشود ، و اگر كارهاى بد و افكار ناهموار پيشه كند استعداد و لياقت نعمت از او مىرود ، نعمت به نقمت مبدل مىشود ، هر دو آيهء شريفه اين حقيقت را بازگو مىكنند .
أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
خدا ، خواست استعدادها را مىشنود و به آن استعدادها داناست .