هم چنان كه آل فرعون آن عذاب را ديدهاند ، آن بدبختى و ذلت كه به كفّار مكّه خودشان سبب گرديدند و گرنه خدا نعمتى كه به قومى بدهد آن را تغيير نمىدهد مگر آنكه خود مقدّمات تغيير آن را به وجود آورند ، كفار مىتوانستند ايمان آورده و نعمت را براى خود هميشه داشته باشند چنان كه قوم فرعون نيز در اثر ظلم و طغيان و تكذيب آيات خدا ، غرق و تار و مار شدند .
48 -
وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَ قالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَ إِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْهِ وَ قالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ وَ اللَّهُ شَدِيدُ الْعِقابِ
« 1 » .
ظهور آيه در آنست كه : شيطان به صورت يكى از بزرگان عرب مجسّم شده و كفار را تشويق به جنگ كرده ولى چون دو گروه به همديگر رسيدهاند شيطان ديده كه ملائكه نيز در ميان لشكريان اسلام هستند ، با ديدن آنها پا به فرار گذاشته ، گفتهاند فلانى چرا فرار مىكنى ؟ جواب داده : آنچه را كه من مىبينم شما نمىبينيد ، اين ملائكه براى كفّار عذاب آوردهاند ، من از خدا مىترسم كه عذابش سخت است ، در روايات شيعه و اهل سنت هست : كه سراقة بن مالك بن جشعم كه از بزرگان قبيلهء كنانه بود ، شيطان در روز بدر به صورت او مجسم شد و كفّار را تشويق به جنگ نمود ، سپس فرار كرد ، مشركان كه به مكه برگشتند گفتند : علّت هزيمت ما سراقة بن مالك بود ، سراقه گفت :
به خدا قسم من از رفتن شما خبر نداشتم كه خبر شكست شما به من رسيد ، در نكتهها دربارهء مصور شدن شيطان توضيح خواهيم داد .
ممكن است بگوئيم : مراد از آيه آنست كه شيطان به آنها وسوسه كرده
هامش
( 1 )وَ إِذْ زَيَّنَعطف بر سابق و متعلق بهيَوْمَ الْفُرْقانِاست يعنى روز فرقان روزى بود كه شيطان اعمال آنها را زينت داد . . .