پس ملاحظه مىشود : هر وقت به عدالت و انصاف بر مىگردند ، عزّت و قدرت بر آنها عود مىكند على هذا به نظر نگارنده مراد از
بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ
برگشتن باتّحاد ، فعاليّت ، عدالت و نظير آن و مراد از
حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ
مسالمت با مردم است يعنى : ذلّت و مسكنت بر آنها حتمى شده مگر آنكه بتلاش و اتّحاد و دستورهاى اصيل دينى و طبيعى برگردند و با مردم با مسالمت رفتار نمايند ، بعبارت ديگر حبل اللَّه و حبل الناس از بين بردن علّت ذلّت است همان علّتى كه در ذيل آمده :
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ
.
يعنى علّت حتمى شدن ذلّت براى آنان كفر بآيات خدا و قتل پيامبران و عصيان و تجاوز به ديگران بود ، مراد از كفر بآيات اللَّه آن است كه به دستورات اصيل و سعادتبخش پيامبران اعتنا نمىكردند و از طرف ديگر به مردم تجاوز و ستم مىكردند ، امّا اگر به دستور پيامبران مىچسبيدند و از عوامل پيشرفت طبيعى پيروى مىكردند و از طرف ديگر با مردم به مسالمت رفتار مىنمودند ، علّت ذلّت را از بين مىبردند و اللَّه العالم .
ظاهر آن است كه هر دو « ذلك » اشاره به ضرب ذلّت است و احتمال دارد كه اوّلى اشاره به ضرب ذلّت و دوّمى اشاره به كفر و قتل انبياء باشد ، لفظ « به غير حق » قيد توضيحى است چنان كه در آيهء 61 بقره گفتهايم و شايد مراد آن باشد كه از روى عمد مىكشتند نه از روى سهو و اشتباه .
113 -
لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَ هُمْ يَسْجُدُونَ
« 1 » .
يعنى اهل كتاب همه يكسان و همه بد نيستند بلكه از آنها گروهى هستند
هامش
( 1 )لَيْسُوا سَواءًجملهء مستقلى است يعنى اهل كتاب همه يكسان و همه بد نيستند .