وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ
اين تعبير در آيات ديگر نيز با كمى تفاوت آمده است مانند :
وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ
ابراهيم / 27
كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ
غافر / 34
كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ
غافر / 74 در اين آيات مىفرمايد : خدا فاسقان ، ظالمان ، اسرافكاران و كافران را گمراه مىكند ، معلوم است كه اين اضلال ، افزودن بر ضلالت سابق است ، مثل
وَ أَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً إِلَى رِجْسِهِمْ
توبه / 125 اين اضلال از جانب خداست ولى به اختيار خود فاسق است . اضلال ابتدايى بر خدا قبيح است نه اضلال ثانوى كه نتيجه عمل است .
جبر يا اختيار
كوتاه سخن آنكه : وسائل و مقدمات و اعطاء اختيار ، در كارهاى خير و شر همه از خداست و اگر خدا وسائل فراهم نكرده بود هيچكس به عمل خير يا شر قدرت نداشت ، به نظر من آياتى نظير :
وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
انسان / 30 در اين زمينه هستند گرچه ما قبل آنها در بارهء اختيار خير است ، يعنى : تا خدا زمينه فراهم نكند و مقدمات را جور نياورد شما نمىتوانيد چيزى اراده بكنيد .
در اين مرحله ، ارادهء بندگان بعد از اراده و مشيت خداست ولى در مرحله دوم مشيت خدا بعد از ارادهء بندگان است اگر آنها ارادهء خير كنند خدا در آن هدايتشان خواهد كرد و اگر اراده شر كنند گمراهشان خواهد نمود ، چنان كه فرموده :
فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ
صف / 5 چون منحرف شدند خدا قلوبشان را منحرف كرد در اينجا است كه انسان در مقابل خير ، پاداش و در مقابل شر ، كيفر مىبيند كه هر دو با اختيار خودش انجام مىگيرد . از طرف ديگر كار خير منسوب به خدا و انسان است زيرا خدا هم وسيله فراهم كرده و هم