خدا به ابليس لعنت كرد ، ابليس مهلت خواست ، خدا تا روز قيامت به او مهلت داد ، ابليس گفت قسم به عزت تو ، تا روح در فرزند آدم هست از قلبش خارج نخواهم شد . خدا در جواب فرمود : قسم به عزت و جلالم تا روح در بدن دارد باب توبه بر او نخواهم بست ، المحجة البيضاء ج 7 / 25 .
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ
نشان مىدهد كه توفيق و الهام توبه از جانب خدا بوده است پس توبهء بنده در اثر توفيق و عنايت خداوندى است . مراد از « كلمات » ظاهرا همان است كه در سورهء اعراف نقل شده :
قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ
اعراف / 23 در روايات نقل شده : كه آدم خدا را به حق محمّد ، على ، فاطمه ، حسن و حسين سلام اللَّه عليهم اجمعين قسم داد و نيز كلمات ديگرى به صورت دعا در اين زمينه نقل شده است رجوع شود به تفسير عياشى و مانند آن .
فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ
توبه و متاب به معنى رجوع است .
توبهء بنده آن است كه با ترك گناه به خدا برگردد توبهء خدا آنست كه با لطف و عنايت و قبول به سوى بنده برگردد كلمهء تواب هميشه وصف خدا آمده مگر در آيهء
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ
بقره / 222 قبول توبهء آدم آن نشد كه به جاى اولى برگردد ولى با دو آينهء ذيل كه خواهد آمد روشن گرديد اگر راه خدا برود و به احكامى كه از جانب خدا خواهد آمد عمل نمايد به رحمت خدا خواهد رسيد .
38 -
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ
.
تكرار فرمان هبوط ظاهرا مقدمه است به تشريعى كه در اين آيه و آيهء بعدى بيان شده است ، به قرينهء آيهء بعدى ، ظرف
فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ . . .
آخرت است آرى در آخرت نه نقصانى هست كه مايه اندوه باشد و نه كم شدن و فنايى كه