دسته اول : كه اكثريت با آنها است تمام نظرشان باسباب و قوه و قدرت خود آنها است هيچ نظر به خدا ندارند مثل مفوضه و تدبير امور را بدست خود ميپندارند . دسته دوم به خداوند نظر دارند لكن توجه آنها باسباب است و ميگويند
« ابى اللَّه ان يجرى الاشياء الا باسبابها »
دستهء سوم اسباب را مقدمه ميدانند و خدا را مسبب الاسباب كه هر چه مشيتش تعلق گرفت خودش اثر باسباب ميدهد و اسبابش را فراهم ميفرمايد و مقام توكل در اين مرتبه بيدار مىشود كه توجه به خدا دارد و اسباب را هم بدست او ميداند . دسته چهارم به كلى نظر باسباب ندارد و آنها را مؤثر نميداند و خدا را فعال ما يشاء . از امير المؤمنين است ميفرمايد هر چه همّ من بر او قرار گرفت ديدم مقصودم حاصل نشد و هر چه اراده كردم غير او شد
« فعلمت ان المدبر غيرى »
در قرآن ميفرمايد
وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ
( طلاق آيه 3 )
وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ
،
وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ
( ابراهيم آيه 11 و 12 ) و غير اينها از آيات لذا امر شد بحضرتش :
(
وَ تَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ )
تعبير بعزيز براى اينست كه قدرت دارد دفع دشمنان تو را بكند و تو را نصرت كند و غلبه دهد بر آنها و تعبير برحيم براى اينست كه گروندهگان به تو و مؤمنين را مورد عنايت و تفضلات خود قرار دهد .
تو كار خود به خدا واگذار و خوشدل باش * كه رحم اگر نكند مدعى خدا بكند
مشاهده كنيد خداوند با اين عده قليل چگونه بر تمام مشركين غلبه داد .
[ سوره الشعراء ( 26 ) : آيات 218 تا 219 ]
الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ ( 218 ) وَ تَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ ( 219 )
خداوندى كه مىبيند تو را در موقعى كه قيام ميكنى و ميگردى از حالى بحالى در سجده كنندگان .
اين آيه چند نحو تفسير شده در اخبار و در كلمات مفسرين :
( 1 ) (
الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ )
در صلوة منفردا (
وَ تَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ )
در جماعت مؤمنين .
( 2 ) حين تقوم در نماز شب كه گفتند بر حضرت واجب بود به ظاهر امر كه دلالت بر وجوب