از گناهان و ظلم و اذيتهايى كه برسول و مؤمنين كردند چه در مكه معظمه قبل از هجرت و چه در وقعه بدر از محاربه با رسول خدا و مسلمين صرف نظر مىشود و ميبخشد و ميآمرزد لكن بقرينه آيه بعد جمله
وَ يَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ
بضميمه اخبار وارده كه تفسير بظهور حضرت بقيّة اللَّه شده مىگوييم كه راجع بجميع كفار است در هر عصر و زمانى
إِنْ يَنْتَهُوا
اگر ايمان آورند و از كفر و اعمال دوره كفرشان منتهى شوند و دست بردارند
يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ
چنانچه پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم فرمود
( الاسلام يجبّ ما قبله )
و لو هفتاد سال در كفر و فسق بسر برده آمرزيده مىشود و اهل نجات است
وَ إِنْ يَعُودُوا
نه مراد عود از اسلام بكفر باشد بلكه عود در همان اعمال سابقه يعنى به همان كفر و فسق باقى باشند
فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ
از زمان نوح و بعد از او كه بچه عقوبتها گرفتار شدند و بچه عذابهاى الهى چه بدست مسلمين مقتول و اسير و چه در قيامت به عذاب ابدى .
اشكال - در اين اعصار مشاهده ميكنيم كه كفار نه بعقوبتهاى دوره انبياء سلف و نه بقتل و اسيرى بدست مسلمين گرفتار ميشوند بلكه روز بروز بر دولت و قوت و نيروى آنها افزوده مىشود .
جواب - اولا چون دوره غيبت است و تكليف جهاد برداشته شده چون مشروط باذن امام يا نايب خاص او است لذا محاربه با آنها جايز نيست مگر بعنوان دفاع و حكم مجتهد جامع الشرائط و ثانيا سنة اولين نه فقط عذاب الهى باشد از غرق و باد و صيحه و صاعقه و امطار حجاره و خسف بلكه يكى از سنّةها امهال است قوم نوح را خداوند نهصد و پنجاه سال مهلت داد و همچنين ساير امم را به مقدار مقدر مهلت داده و ثالثا عذاب دنيوى آنها منحصر بمذكورات نيست مشاهده كنيد كه اين