و از زمان حضرت آدم عليه السّلام تا روز قيامت عقائد و اخلاق و بسيارى از فروع مثل نماز و روزه و زكات و حج و جهاد و امر بمعروف و نهى از منكر و ارشاد و هدايت و بسيارى از محرّمات مثل شراب ، قمار ، زنا ، لواط و امثال آنها و بسيارى از معاملات و معاشرات مثل بيع ، صلح ، نكاح ، ارث ، حدود ، ديات و امثال اينها يكى است و تمام انبياء مأمور بدعوت بيك دين بودند و فقط انبياء اولوا العزم بمقتضيات حالات ناس و وقت و زمان مأمور بودند بتغيير بعضى از خصوصيات و نسخ ما سبق و جعل ما لحق ، و همين نحوى كه ما معتقديم بجميع انبياء و اوصياء آنها آنها هم معتقد به همين بودند ، و همين نحوى كه نبىّ لاحق تصديق سابقين را ميفرمايد سابقين هم تصديق لاحقين و بشارت بآمدن آنها را داشتند و دادند ، و اين دين واحد نامش اسلام است بمناسبت تسليم جميع دستورات الهيّه ، و اين بيان از مجموعه آيات شريفه قرآن استفاده مىشود و هر جا بمناسبت آن ذكر شده و در مطاوى آيات سابقه متذكر شدهايم
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ
آل عمران آيه 17 ،
وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ
آل عمران آيه 79 ، عموم دارد و سر تا سر دنيا را ميگيرد از اول دنيا تا آخر آن .
و از اين بيان دفع اشكالى كه بعضى توهّم كردند كه دين اسلام هم بعد از ابراهيم بوده به خوبى واضح مىشود ، و معناى حنيف هم بمعنى سهولت و خالى از افراط و تفريط و صراط مستقيم است .
وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
ممكن است تعريض بر يهود و نصارى باشد كه آنها مشركند و ممكن است دفع توهّم مشركين باشد كه آنها هم ابراهيم عليه السّلام را بر طريقه خود ميدانستند ، و اللَّه العالم ،