و تارهء فعلى است كه تمام مخلوقات را كه بنگرى اين نظم و ترتيب دلالت دارد بر وحدانيّت و يگانگى حق
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا
سوره انبياء آيه 22 بلكه مخلوقات بتمامها دلالت بر وجود حق و وحدانيّت او و علم و قدرت و ساير صفات او دارد .
برگ درختان سبز در نظر هوشيار * هر ورقش دفترى است معرفت كردگار
و تارة ذاتى است ( يا من دلّ على ذاته لذاته ) چنانچه قبلا تذكّر داديم كه ذات مقدّس واجب الوجود صرف وجود و محض وجود و بحت وجود است و مركّب از وجود و ماهيّت نيست
( و الحق ماهيّة انّيّة * اذ مقتضى العروض معلوليّة )
و صرف وجود دوئيّت در او تعقّل نميشود زيرا مقابل وجود يا عدم است و يا ماهيّت كه آن هم بالذات معدوم است ( الماهيّة من حيث هى ليست الا هى ) پس ذات بالذات دلالت دارد بر وحدت ذات ، يعنى وجود بنفس وجود دلالت دارد بر وحدت وجود پس شاهد و مشهود و شهادت « فعل و فاعل و مفعول » يكيست بلكه در حكمت مبرهن شده اتحاد عاقل و معقول و عقل چه رسد بمقام وجود و از همين بيان به خوبى ظاهر مىشود اتّحاد و عينيّه صفات با ذات .
وَ الْمَلائِكَةُ
بواسطه قرب ملائكه نسبت بمقام ربوبى و كشف و ظهور حقائق نزد آنها و عدم ستر و حجاب طبيعت در آنها چه حقيقيت ظاهرتر از توحيد حق است ، و ممكن است لفظ ملك شامل باشد تمام مجرّدات را از عالم عقول و ملائكه حافّين بحول العرش و ملائكه آسمان و زمين و ملائكه فعّاله .
وَ أُولُوا الْعِلْمِ
در اخبار بسيار تفسير شده
أُولُوا الْعِلْمِ
بانبياء و ائمّه عليهم السلام ، در برهان از حضرت ابى الحسن عليه السّلام روايت كرده فرمود
و أولو العلم قائما بالقسط الامام
و از تفسير عيّاشى از جابر از حضرت باقر عليه السّلام روايت كرده فرمود
( فانّ اولى العلم الانبياء و الاوصياء و هم قيام بالقسط )
و از سعد بن عبد اللَّه القمى از حضرت باقر عليه السّلام فرمود
( نحن اولوا الذكر و نحن اولوا العلم و عندنا