كه يفتنون بمعنى يمتحنون مىباشد و در مورد شأن نزول آيه بعضى گفتند در غزوه خندق بود كه مسلمانان محاصره شده بودند ، و بعضى گفتند در غزوه احد بود كه بسيارى فرار نمودند و بعضى گفتند درباره مهاجرينى است كه ترك وطن و خانه و اهل و عيال نمودند ، و در هر صورت شأن نزول منافى با عموم آيه نيست ، و ام منقطعه و براى استفهام است مانند همزه در آيه
أَ حَسِبَ النَّاسُ
و حسبتم از حسبان بمعنى گمان است .
وَ لَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ
يعنى هم چنان كه بر امم سابقه ابتلائات و شدائد پيش آمد براى شما نيز ميآيد و چنانچه آنان مورد امتحان قرار گرفتند شما هم امتحان خواهيد شد چنانچه دنباله همان آيه مذكور ميفرمايد :
وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ
« 1 » سپس ابتلائاتى را كه براى امم سابقه پيش آمد بيان ميفرمايد :
مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرَّاءُ
مسّ بمعنى رسيدن و تماس پيدا كردن است و بأساء از بؤس بمعنى شدت و سختى و رنج و بيمارى و تنگدستى است و بائس بمعنى شديد الفقر است در آيه شريفه ميفرمايد
وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِيرَ
« 2 » مقابل نعماء كه بمعنى وفور نعمت و خوبى است و ضراء مقابل سرّاء از ضرّ مقابل نفع است و بأساء و ضراء دو مفهوم مختلفند و نسبت بين آنها عموم من وجه است آنجا كه هم بأساء و هم ضراء است مانند قتل و جرح و سرقت اموال و نحو اينها و آنجا كه بأساء صدق مىكند ولى ضراء صادق نيست مانند تحمل مشاق و سختيهاى روزگار و آنجا كه ضراء صادق است ولى بأساء نيست مانند صرف مال در راه جهاد و يا براى تهيه دارو يا مصارفى كه فوق العاده باشد و اما مصارفى كه طبق معمول و عادت است مانند انفاقات واجبه ، نه بأساء است و نه ضرّاء
هامش
( 1 ) - سوره عنكبوت آيه 2
( 2 ) - سوره حج آيه 9