مستقر گردد و به غير اين منظور و بعد از آنكه فتنه مرتفع شد موردى ندارد .
وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ
حدّ مقاتله را كه رفع فتنه است بيان مىكند و مراد از فتنه همان معنى افساد و اضلال است كه قبلا متذكر شديم نه خصوص شرك چنانچه گفتهاند بلكه شرك يكى از مصاديق آنست .
وَ يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ
اين جمله ممكن است بيان جمله قبل باشد يعنى رفع فتنه باينست كه همه در سايه دين خدا و ظلّ توحيد بسر برند و بسعادت دارين و فوز نشأتين نائل شوند .
و ممكن است حكمت ديگرى براى تشريع جهاد و دفاع باشد كه عبارت از بسط دين خدا و كلمه توحيد است زيرا غرض اصلى از خلقت بشر نيل بسعادت و تحصيل كمالات و تزكيه نفوس از اخلاق رذيله و اعمال سيئه است و اين غرض جز در سايه دين الهى تأمين نميشود و جهاد يكى از عوامل اساسى و اركان اجراء اين منظور است چنانچه در حديث از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده كه فرمود «
بنى الاسلام على الخمس الصلاة و الزكاة و الحج و الجهاد و الولاية
» و لام ( للَّه ) براى اختصاص است و ممكن است وجه اختصاص اين باشد كه دينى كه مستند بخداست و خدا جعل فرمود ، اسلام است چنانچه در آية شريفه ميفرمايد
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ
« 1 » و نيز ميفرمايد
وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ
« 2 » و نيز ميفرمايد
وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً
« 3 » و ممكن است مراد اين باشد كه همه تحت لواى واحد كه دين خداست وارد شوند و زير فرمان خدا و اوامر و نواهى او در آيند چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ
« 4 » كه مصداق اتمّ آن در دوره ظهور حضرت
هامش
( 1 ) - سوره آل عمران آيه 17
( 2 ) - سوره آل عمران آيه 72
( 3 ) - سوره المائده آيه 5
( 4 ) - سوره التوبة آيه 33