عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ
حد است كه بنص آيه
وَ مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً
« 1 » محلّ امن است و ابتداء قتال در آن جايز نيست مگر اينكه مشركين در آنجا ابتداء بقتال كنند كه در اين صورت عدم جواز آن برداشته مىشود لذا ميفرمايد :
فَإِنْ قاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ
كه حكم دفاعى است و همين حكم در اشهر حرم جارى است كه ابتداء بقتال در آنها جايز نيست مگر وقتى كه مشركين و كفار شروع بقتال كنند و از اينجهت حضرت ابا عبد اللَّه الحسين در موقع تمانع حرّ از آن حضرت كه اصحاب تقاضاى قتال نمودند فرمود من ابتداء بقتال نميكنم .
كَذلِكَ جَزاءُ الْكافِرِينَ
ظاهرا اين جمله بيان علت براى جمله اخير است يعنى كسانى كه در مسجد الحرام قتال كنند جزاء آنان اين است كه با آنان قتال نموده و نابودشان كنيد ، نه اينكه بيان علت براى جمله اولى يعنى :
وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ
باشد و يا بيان علت براى جمله
وَ أَخْرِجُوهُمْ
باشد چنانچه در مجمع گفته و دليل بر وجوب اخراج كفار از مكّه دانسته زيرا چنانچه گذشت حكم اختصاص به مكه و آيه نيز دلالت بر اين معنى ندارد بلى ممكن است اين جمله بيان علت براى تمام جملات آيه باشد و اللَّه اعلم
[ سوره البقرة ( 2 ) : آيه 192 ]
فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ( 192 )
( پس اگر منتهى شدند و دست از شرك و كفر برداشتند همانا خداوند آمرزنده و بخشاينده است )
فَإِنِ انْتَهَوْا
انتهاء بمعنى نهى و منع پذيرفتن است يعنى اگر مشركين دست از قتال و اخراج و فتنه برداشتند و از كفر و شرك هم برگشتند و مسلمان شدند خداوند آمرزنده و داراى رحمت است ، و از فضل و رحمتش آنان را مىبخشد
هامش
( 1 ) - سوره آل عمران آيه 91