شمسى و ستارگان و كهكشانها كه ممكن است بحسّ يا تلسكوپها و غيره مشاهده نمود همه راجع به آسمان اول است زيرا ميفرمايد : ما آسمان نزديكتر را بستارگان زينت داديم .
و اما ساير قسمتها و خصوصيات آنها تا كنون از دسترس علم بشر بيرون بوده جز مقدارى كه از ناحيه وحى و اخبار معصومين رسيده كه درك حقيقت آنها نيز مقدور نبوده مانند بيت المعمور ، سدرة المنتهى ، جنة المأوى ، كرسى عرش و نحو اينها و از ظاهر آيه شريفه
وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ
« 1 » و بعض اخبار استفاده مىشود كه كرسى بر آسمانها احاطه دارد و همچنين عرش اعظم بر كرسى و همه آسمانها محيط است و بالاخره فضا هر چند بسيار وسيع و پهناور است به حدى كه وسعت آن از حيطه علم بشر خارج بوده ولى متناهى است زيرا مخلوق است و مخلوق غير متناهى معقول نيست .
و ارض - در قرآن تعبير بجمع و تصريح بسبع نشده مگر در آيه شريفه
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَ مِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ
« 2 » هر گاه مراد از مثليت همانندى در عدد باشد ، ولى اين آيه نيز صراحت ندارد و ممكن است مماثلت در جهات ديگر باشد زيرا در مماثلت ادنى مشابهت كافى است لكن در اخبار و ادعيه تصريح بارضين سبع شده مانند ذكر وارد در قنوت و نحو آن ، و ممكن است مراد از ارضين سبع اين زمين ما و شش زمين ديگر در منظومههاى شمسى ديگر باشد و اللَّه اعلم .
وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ
مراد از اختلاف يا قرار دادن شب از پس ( خلف ) روز و روز از پس شب است و يا مراد اختلاف آنهاست در طول و قصر باختلاف فصول كه در اثر قرب و بعد خورشيد به سمت الرأس حاصل مىشود .
هامش
( 1 ) - سوره بقره آية الكرسى
( 2 ) - سورة الطلاق آيه 12