نظام جملى موجودات است كه همگى بر وفق حكمت مرتب و منظم گرديده و هر چيزى بجاى خود قرار داده شده و سر مويى از نظام مقرره تخلف نميكند و ممكن است انسان عامى گاهى به نظر سطحى اوضاع غير منظمى به بيند ، گاهى باران ميآيد گاهى نميآيد ، وقتى گرم و وقتى سرد مىشود موقعى باد ميوزد و گاهى هوا آرام است ، يكى مريض و ديگرى صحيح ، يكى فقير و ديگرى غنى ، بعضى عزيز ، بعضى ذليل ، گروهى زشت و جماعتى زيبا و هكذا حالات مختلفى كه در عالم و موجودات پيدا مىشود بنظرش نامنظم جلوه كند ولى به نظر دقيق اگر متوجه شود همه بجا و بر وفق نظام و حكمت است و مثل چنين شخصى مانند طفلى است كه براى تماشا بكارخانه مفصلى رفته و وضع آن را مشاهده مىكند كار . گاههاى مختلف كارگرهاى مختلف ، مواد مختلف . محصولات مختلف و بسا چيزهاى در هم ريخته را مشاهده مىكند و متحير شده از خود يا ديگرى همى سؤال مىكند و بسا اعتراض مينمايد ولى شخص وارد و مهندس عاليرتبهء كه در آن كارخانه ميرود هر چيزى را بجاى خود و همه را مطابق نقشه و فائدهاى كه از آن ملحوظ بوده ملاحظه مىنمايد .
مقام دوم در شرح كلمات آيه : سماوات جمع سماء و مراد سماوات سبع است كه در بسيارى از آيات تصريح شده و اصل سماء بمعنى علو و طرف بالا است و اطلاق شده بر اين فضاء وسيعى كه هيچكس جز علام الغيوب انتهاى آن را نميداند و خالق متعال اين فضاى پهناور را هفت قسمت قرار داده و هر قسمتى از آن را يك سماء ناميده به جهت خصوصيات و امتيازاتى كه هر قسمتى دارا بوده از حيث اوضاع و مخلوقات و غيره و طبق آيه شريفه :
إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ
« 1 » تمام اين منظومههاى
هامش
( 1 ) - سورة الصافات آيه 6