لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ . . .
. « 1 »
مؤلف : مراد به ظل ، سرادق و اطباق است ؛ يعنى زيانكاران را سراپردهها و طبقهاى آتش است كه احاطهء ايشان كرده باشد و همه را در ميان گرفته .
علّامه شعرانى : روح از جهت تجرّد ذاتى خود از قيد بيزار و متنفّر است و مانند مرغ مايل به پرواز ، خداوند دوزخ را بر وى چنان تنگ آفريده است كه از بالا و زير موانع بسيار دارد و راهى براى گريز وى نيست ، مانند آنكه در قعر چاهى بيفتد و ديوارهاى چاه بههم ريزد و تصوّر اين براى روح انسانى هراسانگيز است ؛ چون به گفتهء مولوى :
جان گشايد سوى بالا بالها * تن زند سوى زمين چنگالها
و در روايت آمده كه جهنم زير درياهاست ؛ چونكه از زير فرسنگها آب اميد رهايى نيست ، تقييد بر خلاف مقتضاى طبيعت تجرّدى نفس است . اگر هيچ آتش در دوزخ نبود ، همين حالت براى وحشت انسان كافى بود ،
ذلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبادَهُ
« 2 » امّا در بهشت مىفرمايد :
لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ
« 3 » كه با تجرّد وى مناسب است . « 4 »
فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ
. « 5 »
مؤلف : پس مژده بده بندگان مرا ، آنانكه مىشنوند گفتار حقّ را ، پس پيروى مىنمايند نيكوتر آن را ؛ يعنى عمل مىكنند به آن قولى كه اقرب به حقّ و اصوب به فوز است .
علّامه شعرانى : آيه را به هرچه تفسير كنند ، دلالت دارد بر آنكه عقل آدمى حسن و
هامش
( 1 ) . زمر ( 39 ) آيهء 16 .
( 2 ) . همان .
( 3 ) . همان ، آيهء 20 .
( 4 ) . منهج الصادقين ، ج 8 ، ص 84 .
( 5 ) . زمر ( 39 ) آيات 17 و 18 .