استخوان را بيرون آورد تا مردم بدانند اين اجابت دعا نه براى تقرّب نصرانى است ، بلكه به احترام آن استخوان است كه وسيلهء او بود . « 1 »
أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّنَّاها وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ
. « 2 »
مؤلف : آفريدن چيزى به اين عظمت و رفعت با حسن تربيت و تلاصق طباق بدون فرجه و رخنه و خللى و عيبى ، دليلى واضح و برهانى ساطع است بر كمال قدرت و نهايت علم و حكمت ما . پس بلا شبهه بر بعثت قادر باشيم و تكذيب كفّار محض عناد و فرط انكار است .
علّامه شعرانى : در اين چند آيه خداوند تعالى از جمال علم استدلال بر قدرت خويش مىفرمايد ، چنانكه فرمود درباره آسمان و
زَيَّنَّاها
كه آن را به ستارگان بيارآستيم و دربارهء زمين فرمود :
مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ *
« 3 » از انواع گياهان بهجتافزا و درختان خرما سر برافراشته و خوشه خرما بر هم چيده ، و اگر آسمان شكاف داشت و گياه بهجتافزا نبود و خوشهء خرما منظّم بر هم چيده نبود ، باز دلالت بر قدرت او مىكرد ، امّا نه از راه جمال . و انسان بالفطره چون پر طاووس را ببينند بيشتر در شگفتى مىافتد و « جلّ جلاله » مىگويد تا آنكه پر زاغ ببيند . اگر گلزار بيند كه باغبان با سليقه و ترتيب و وضع هندسى گلها را مرتّب ساخته ، بيشتر به هنر او معرفت پيدا مىشود از آنكه بىترتيب و بىسليقه كاشته باشد .
و آسمان مرئى هوايى است متراكم كه پشت آن فضاى ظلمانى است و مانند سطح آب دريا كه به اقتضاى طبع شكاف ندارد ، امّا شكوه و جمال آن چنان در نفس تأثير مىكند كه مانند ساير مناظر جميلهء كائنات انسان را وادار به اعتراف به خالق وجود مىنمايد . « 4 »
هامش
( 1 ) . روح الجنان ، ج 10 ، ص 269 .
( 2 ) . ق ( 50 ) آيهء 6 .
( 3 ) . حجّ ( 22 ) آيهء 5 ؛ ق ( 50 ) آيهء 7 .
( 4 ) . منهج الصادقين ، ج 9 ، ص 6 .