ساختند و بخت نصّر ويران كرد و اين عمارت و ويرانى اول است كه فرمود :
وَعْدُ أُولاهُما
« 1 » و بار ديگر در زمان پادشاهان هخامنشى ساخته و آباد شد و آن را طيطوس رومى ويران ساخت و اين عمارت و خرابى دوم است كه در
فَإِذا جاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ
« 2 » بدان اشاره فرمود . و پس از آن آباد نشد ، مگر در زمان خلافت عمر بن الخطّاب بهدست مسلمانان . و اين وقايع ديگر كه در اين تفسير و ديگر تفاسير آمده ، چندان مهمّ و مستأصلكننده نبود كه آيهء قرآن را بر آن حمل كنند . و اسامى اشخاص در بعض قصص چنان مصحّف است كه يافتن آن در كتب تواريخ به سهولت ممكن نيست و يهود خود آبادى اوّل و دوم همچنان گويند كه ما گفتيم . « 3 »
مؤلف : يعنى ما ايشان را برانگيختيم تا روىهاى شما را غمگين كنند .
علّامه شعرانى : تيطوس هم در تباهى و فساد مانند بخت نصّرخانه را خراب و يهود را پراكنده ساخت ، امّا در بىآبرويى و رفتار شماتتآميز و اظهار شادى از آزار يهود و انتقامجويى نامردانه و استهزا به دين و مذهب يهود و مخالفت با اعمال شريعت از بخت نصّر درگذشت ؛ زيرا كه بخت نصّر هيچ اين اعمال نكرد ، بلكه دانشمندان را محترم مىداشت و دين موسى عليه السّلام را استهزا نمىكرد و از اين جهت خداوند اينجا فرمود :
لِيَسُوؤُا وُجُوهَكُمْ
« 4 » و دربارهء بخت نصّر نفرمود . و مورّخان يهود گويند : هردو فاجعهء مسجد و كشتار مؤمنين ، با اينكه سالها بين آنها فاصله بود ، در يك روز ( نهم آب ) اتّفاق افتاد و مقتولين مسجد در فاجعهء دوم بيشتر از اوّل بودند .
و تيطوس به رسم روميان ، سيرك و تماشاخانه ترتيب مىداد و دينداران و پارسايان يهود را كه با اين اعمال آشنا نبودند ، مجبور مىكرد به تماشاخانه روند و بازى كنند و بسا طعمهء درندگان مىشدند و يهوديان را مجبور مىكرد كه وجوه شرعى كه براى
هامش
( 1 ) . اسراء ( 17 ) آيهء 5 .
( 2 ) . همان ، آيهء 7 .
( 3 ) . روح الجنان ، ج 7 ، ص 209 .
( 4 ) . اسراء ( 17 ) آيهء 7 .