و مراد از « حجت » كه مشركان تقرير فرموذ ، آنست كه در آيت
« ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ
- الي آخرها » « 1 » بيان كرديم . و در ساير آيات قران ثابت است .
و « حجت » ، آن بوذ كه مدعى ، صحت دعوى خوذ به آن ثابت كند .
و « بالغه » ، آن بوذ كه در صحت و بيان ، بغايت رسيذه باشذ .
فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ أَجْمَعِينَ ؛
يعنى : اگر شما استعداد قبول ايمان مىديذي ، شما را همه راه نموذي .
قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هذا :
بگو اى محمد ! خبر دهند مرا كه گواهي ميدهذ بر صحت دعوي شما كه خذاى - تعالى - از شما خواست و انعام حرام كرده است ؟
فَإِنْ شَهِدُوا فَلا تَشْهَدْ مَعَهُمْ ؛
يعنى : شهادت ايشان مقبول نيست ، زيرا كه شهادت براى خوذ ميدهذ . و دين و اعتقاد ايشان يكى است . و معنى آنست كه : اگر ايشان بر قول و شهادت خوذ اقتصار كنند ، تو مخالفت ايشان كن در آن .
و
« هَلُمَّ » ،
[ 58 - پ ] مبنى است بر فتح . و واحد و جمع و تأنيث و تذكير درو مساويست . و جارى مجرى جميع افعالست ؛ چنانك گويند :
هلما و هلموا هلمى و هلمين . « 2 »
هامش
( 1 ) - انعام / 143 - 144
( 2 ) - تفسير طبرى 1 / 280 ، تبيان 4 / 337 ، تفسير ابو الفتوح رازى 5 / 88 .