كلوخ براى پاك كردن محل مدفوع و كف پا و كف كفش را آشكار مىسازد كه قانون گذار اسلام اين نكته علمى كه در قرون اخير به اثبات رسيده ، در 14 قرن قبل در نظر گرفته و صرف تئورى نبوده ، بلكه در نظر او علمى و قطعى بوده است .
از بيانات گذشته تا حال آشكار شد كه يگانه عامل مهم نظافت و تطهير در طبيعت همانا تجزيه مواد آلى به مواد كانى است ، زيرا كه آن چه در پاك كنندگى آب و زمين ، خاك و خورشيد گفته شد ؛ مرجع اصلى آن تجزيه و تركيب بود .
آتش : آتش نيز در طبيعت عامل موثرى در نابود كردن كثيفىها و كشتن ميكروبها است . چنانچه ذوب فلزات و اشياء مركب در تحت درجه معين از حرارت ، تحقق پيدا مىكند .
ميكروبهاى مختلف هم ( هر نوع از آنها ) به درجه خاصى از حرارت كشته و نابود مىشوند . در ميان ميكروبها « باسيل كوخ » پايدارتر است و درجه حرارت اگر به صد درجه برسد باز هنوز اطمينان به نابودى آنها حاصل نمىشود . « 1 » آن چه گفته شد اين است كه عوامل طبيعى در تطهير و نظافت و تصفيه براى حفظ سلامتى بشر و جانوران و آمادگى محيط براى زندگى عبارت است از آب ، خاك ، آفتاب ، حرارت ، تجزيه و تركيب .
و نيز اشاره شد كه عوامل تطهير و تنظيف و تصفيه براى رفع اثر نجاسات در شرع مقدس اسلام عبارت است از آب ، آفتاب ، زمين ، آتش ، تجزيه به توسط استحاله ، انقلاب ، انتقال .
هامش
( 1 ) . باسيل كوخ از اقسام چهار گانه باكتريها ( ميكروب هاى گياهى ) به شمار مىرود . 1 . باكترىهاى كروى كه آن ها را به طور كلى ميكروكوك (microcoques )مىگويند و اقسامى دارند استرپتوكوك (Streptocoque ) (مولد باد سرخ است ) و استافيلى كوك (Staphylocoque ) (مولد دمل و چرك است ) 2 . باكترى هاى دراز و آن ها را باسيل (Bacille )گويند و باسيل كوخ كه ميكروب سل است از اين دسته محسوب است . 3 . باكترىهاى خميده (Bacteries )و آن ها را سيپريل (Spirille )خوانند مثل ميكروب گلو درد . 4 . ميكروبهاى پيچ و خم دار و آن ها را ويبريون (Vibrion )خوانند و ميكروب و با از اين دسته به شمار آمده است - ( بهداشت اجتماعى ، ص 11 . )