. . . وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً
. « 1 »
« . . . و همه را برمىانگيزيم و هيچ كس را فروگذار نخواهيم بود . »
با توجه به آنچه گفته شد ، در آيهى مورد بحث سخن از حشر دستهاى از انسانها به ميان آمده است ؛ زيرا فوج به معناى جمعى از انسانها است . علاوه اينكه « من » به معناى تبعيض است و جزيى از امتها را بيان مىكند .
جعفر بن محمد ( صادق ) از حماد پرسيد كه مردم دربارهى اين آيه چه مىگويند ؟ حماد گفت : مردم مىگويند دربارهى قيامت است . ايشان گفت :
ليس كما يقولون انّها فى الرّجعة ، ايحشر اللّه فى القيامة من كلّ امّة فوجا و يدع الباقين ؟
انّما آية القيمة و حشرناهم فلم نغادر منهم احدا . « 2 »
« چنان نيست كه مىگويند ؛ بلكه اين آيه دربارهى رجعت است ، آيا خداوند در قيامت عدهاى را برمىانگيزد و بقيه را رها مىكند ؟ آيهى قيامت اين آيه است « و همه را برمىانگيزيم و هيچكس را فروگذار نخواهيم بود . »
3 - روايات
همانطور كه اشاره شد ، اخبار بسيارى از طريق محدثان شيعه وارد شده است . در اينجا به نقل روايتى از على بن ابى طالب بسنده مىكنيم و نيز خبرى از جعفر بن محمد ( صادق ) مبنى بر عمومى نبودن رجعت خواهيم آورد .
روزى على گفت :
العجب كلّ العجب بين الجمادى و الرّجب .
« عجب و همهى عجب از امورى كه ميان جمادى الآخر و رجب اتّفاق مىافتد . »
كسى برخاست و گفت : اى امير مؤمنان ! اين چه چيزى است كه همواره از آن تعجب مىنمايى ؟ وى در پاسخ گفت :
هامش
( 1 ) - كهف ، 47 .
( 2 ) - تفسير نور الثقلين ، ج 3 ، ص 266 .