نمايد و با اين وصف او را عادل شمارد !
لذا اعتراف به اين مطلب عقلايى است كه بگوييم همهى ياران پيامبر در يك جايگاه نبودند ؛ عدهاى در برترين مراتب قرار مىگيرند و برخى نيز چون معاويه كه به نقل ابن ابى الحديد زنديقى بيش نبوده است نمىتوان از اصحاب شمرد . « 1 »
بر اين اساس ، اصحاب را مىبايست به درجاتى تقسيم كرد :
1 - كسانى كه قرآن ، شخصيت و نه رفتار آنان را ستايش كرده است ؛ اين دسته ، همواره ستودنى هستند .
2 - افرادى كه عمل آنان ستايش شده است ؛ طبعا آنان تا زمانى كه به آن عمل و مانند آن آراسته هستند ، ستايش مىشوند .
3 - كسانى كه حتى ايمان آنها واقعى نبوده و منافق محسوب مىشوند . اينان پيامبر را درك كرده و او را ديدهاند و با او بوده و چهبسا با او به جهاد رفته و در ديگر كارهاى اجتماعى ، پيامبر را يارى كرده باشند ؛ ولى هرگز يار رسول خدا به شمار نمىآيند .
وَ مِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ
. « 2 »
« و از اعراب باديهنشين كه اطراف شما هستند ، جمعى منافقند ، و از اهل « مدينه » ، گروهى سخت به نفاق پاىبندند . تو آنها را نمىشناسى ، ولى ما آنها را مىشناسيم . به زودى آنها را دوبار ( رسوايى در دنيا و هنگام مرگ ) مجازات مىكنيم ، سپس به سوى مجازات بزرگى ( در قيامت )
هامش
( 1 ) - نووى در شرح مسلم ضمن بيان فضايل صحابه به وجود اين قول عقلانى ميان انديشمندان اهل سنت اعتراف مىكند ، وى مىگويد : برخى مىگويند اين فضايل مختص به كسى از صحابه است كه مجالستش با پيامبر طولانى بوده و با وى مجاهده نموده و او را يارى كرده باشد ، نه اينكه تنها او را يك بار ديده باشد ، البته وى بدون ارايه هيچ استدلالى اين قول را نمىپذيرد .
( شرح صحيح مسلم ، ج 16 ، ص 93 ) .
( 2 ) - توبة ، 101 .