« أَلَا وَإِنَّ لَكُمْ عِنْدِي أَلَّا أَحْتَجِزَ دُونَكُمْ سِرًّا إِلَّا فِي حَرْبٍ ، وَلَا أَطْوِيَ دُونَكُمْ أَمْراً إِلَّا فِي حُكْمٍ ، وَلَا أُؤَخِّرَ لَكُمْ حَقًّا عَنْ مَحَلِّهِ ، وَلَا أَقِفَ بِهِ دُونَ مَقْطَعِهِ ، وَأَنْ تَكُونُوا عِنْدِي فِي الْحَقِّ سَوَاءً » . « 1 »
حقّ شما برمن اين است كه جز اسرار جنگى ، رازى را از شما مخفى ننماييم و در امورى كه پيش مىآيد جز در خصوص حكم الهى ، كارى بدون مشورت شما انجام ندهم ، هيچ حقّى از شما را به تأخير نيندازم و حقوقتان را قبل از سررسيد آن پرداخت نمايم ، و نيز همه شما در برابر من حقوق مساوى داشته باشيد .
بىترديد اگر حاكم حقّ رعيّت را رعايت نكرد ، و خودسرانه و به دور از مشورت اقداماتى انجام داد و فرامينى صادر كرد ، رعيت مىتواند اطاعت نكند و سرباز زند .
حضرت امير عليه السلام به دنبال همان نامه فرمودهاند :
« فَإِذَا فَعَلْتُ ذلِكَ وَجَبَتْ للَّهِ عَلَيْكُمُ النِّعْمَةُ ، وَلِى عَلَيْكُمُ الطَّاعَةُ ؛ وَأَلَّا تَنْكُصُوا عَنْ دَعْوَةٍ ، وَلَا تُفَرِّطُوا فِي صَلَاحٍ ، وَأَنْ تَخُوضُوا الْغَمَرَاتِ إِلَى الْحَقِّ » .
وقتى من وظيفه خود را در قبال شما انجام دادم ، شما هم بايد از فرامين من سرپيچيى نكنيد و در كارهايى كه انجامشان مطابق اصلاح امت است كوتاهى نورزيد و در راه حقّ در امواج دشوارىها فرو رويد .
البتّه ناگفته نماند اساس مشورت حاكم با ملّت امرى الزامى است ولى نبايد انتظار داشت كه حاكم آراء مشاورين را نعل به نعل اجرا نمايد .
هدف از مشاوره حاكم با ملت ، پرهيز وى از استبداد و خودرأيى و توجه به خواستههاى ملّت است و لذا وى پس از مشورت در هرمسألهاى بايد كم و كيف آن را بسنجد و رأيى مطابق عقل و خرد خود صادر نمايد ، چرا كه برحسب عادت ، مردم حاكمى برانگيختهاند كه رأى و تدبير قوىترى نسبت به ديگران دارد و الا
هامش
( 1 ) - نهجالبلاغه ، نامه 50 .