همچنين آنچه را كه مىبخشى بزرگ نشمار ، اگر عطايى را از كسى دريغ مىدارى با مهربانى و عذرخواهى دريغ كن .
آن حضرت در بخش ديگرى از اين عهدنامه ، از مخفى شدن حاكم در مقابل ديدهگان مردم نهى مىكند و مفاسد نداشتن ارتباط مستقيم با عموم جامعه را چنين بيان مىنمايد :
« وَأَمَّا بَعْدُ ، فَلَا تُطَوِّلَنَّ احْتِجَابَكَ عَنْ رَعِيَّتِكَ ، فَإِنَّ احْتِجَابَ الْوُلَاةِ عَنِ الرَّعِيَّةِ شُعْبَةٌ مِنَ الضِّيقِ ، وَقِلَّةُ عِلْمٍ بِالْأُمُورِ ؛ وَالاحْتِجَابُ مِنْهُمْ يَقْطَعُ عَنْهُمْ عِلْمَ مَا احْتَجَبُوا دُونَهُ فَيَصْغُرُ عِنْدَهُمُ الْكَبِيرُ ، وَيَعْظُمُ الصَّغِيرُ ، وَيَقْبُحُ الْحَسَنُ ، وَيَحْسُنُ الْقَبِيحُ ، وَيُشَابُ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ .
وَإِنَّما الْوَالِي بَشَرٌ لَايَعْرِفُ مَا تَوَارَى عَنْهُ النَّاسُ بِهِ مِنَ الْأُمُورِ ، وَلَيْسَتْ عَلَى الْحَقِّ سِمَاتٌ تُعْرَفُ بِهَا ضُرُوبُ الصِّدْقِ مِنَ الْكَذِبِ ، وَإِنَّمَا أَنْتَ أَحَدُ رَجُلَيْنِ : إِمَّا امْرُؤٌ سَخَتْ نَفْسُكَ بِالْبَذْلِ فِي الْحَقِّ ، فَفِيمَ احْتِجَابُكَ مِنْ وَاجِبِ حَقٍّ تُعْطِيهِ ، أَوْ فِعْلٍ كَرِيمٍ تُسْدِيهِ ! أَوْ مُبْتَلىً بِالْمَنْعِ ، فَمَا أَسْرَعَ كَفَّ النَّاسِ عَنْ مَسْأَلَتِكَ إِذَا أَيِسُوا مِنْ بَذْلِكَ ! مَعَ أَنَّ أَكْثَرَ حَاجَاتِ النَّاسِ إِلَيْكَ مِمَّا لَا مَؤُونَةَ فِيهِ عَلَيْكَ ، مِنْ شَكَاةِ مَظْلِمَةٍ ، أَوْ طَلَبِ إِنْصَافٍ فِي مُعَامَلَةٍ » .
هرگز اختفاء خود را از تودهء ملّت طول مده ، چرا كه دور بودن زمامداران از چشم ملّت باعث محدوديّت و بىاطلاعى نسبت به امور مملكت مىشود .
مخفى شدن از مردم باعث مىشود او از مسائل نهان و مخفى آگاه نشود ، و كارى بزرگ نزد آنها كوچك ، و كوچك بزرگ جلوه داده شود و نيز عمل نيك زشت و عمل زشت نيك گزارش شود و حقّ و باطل درهم آميزد و مخلوط شود .
غير اين نيست كه والى بشر مىباشد و به امورى كه از او مخفى است آگاه نيست ، علاوه اينكه حقّ نيز نشانههايى خاص ندارد تا بتوان بهوسيله آنها راست را از دروغ تشخيص داد ، از اين گذشته ، تو هم از دو حال خارج نيستى ، يا كسى هستى كه در جانبدارى از حقّ دست بخشندهاى دارى ، در اين صورت نسبت به وظيفهاى كه بايد انجام دهى و حقى كه بايد اداء
حكومت اسلامى در نهج البلاغه (فارسى) — صفحة 237
مساهمون: على غضنفرى
ص٢٣٧