نكن اين كوشش اثر مىبخشد . بدان كه در پس پرده قدرتى هست :
عَرَفْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بِفَسْخِ الْعَزَائِم ؛ « 1 »
خدا را به برگردانيدن تصميمها شناختم .
پس توكل يك معناى بالا و والايى است . لازمه توكل اين است كه انسان در هر اقدامى خدا را ببيند . خود را حاضر با اللَّه ببيند . خدا را مؤثر و خدا را همه كاره ببيند . اوست :
« وَ مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمَى وَ لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلَاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ » ؛ « 2 »
و چون [ ريگ به سوى آنان ] افكندى ، تو نيفكندى ، بلكه خدا افكند . [ آرى ، خدا چنين كرد تا كافران را مغلوب كند ] و بدين وسيله مؤمنان را به آزمايشى نيكو بيازمايد . قطعاً خدا شنواى داناست .
قرآن در اين باره چه جمله عجيب و پر محتوايى مىگويد . اين اصل معناى توكل است . اى پيامبر ، آن گاه كه برداشتى از زمين حصاها را و شنها را و پرت كردى به سوى دشمن و چشم دشمنانت را كور كردى . يا تير خالى كردى و كشتى ، خيال نكن تو زدى ، تو زدى اما اللَّه در همه كارها مؤثر است . در همه كارها قلبت به سوى او متوجه باشد .
پس توكل انسان در دو بخش ظهور پيدا مىكند : در مقام رسيدن به هدف ، و در مقام دفع شرور . در هر دو توكل لازمهاش اين است كه انسان خود را با اللَّه ببيند . دوستان ، اسلام به ما دستور مىدهد كه در هر قدم و قلم توكل لازم و ضرورى است :
« إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ » .
اى مردم ، متوجه باشيد كه اللَّه شما متوكلين را دوست دارد . توكل يعنى پيوسته با او بودن و او را مؤثر ديدن . توكل يعنى خود را نديدن و هدف را از آن او ديدن و لازمه اين توكل اين است كه انسان به راه راست برود ؛ زيرا كه مىفهمد در كار گناه او كمكش نخواهد كرد . و اراده او در راه گناه همراهش نخواهد بود . تاريخچه كوچكى از آن مرد
هامش
( 1 ) نهج البلاغة ، ح 250 .
( 2 ) سورهء انفال ، آيهء 17 .