امام صادق عليه السلام فرمود : در مغازهات را باز كن و بساطت را پهن كن ، و اجناس را در مقابل مردم بريز و به آنها به فروش ، اما بدان كه روزى دهنده اللَّه است و ظفر در دست اوست . پس معناى توكل اين است اسباب ظاهرى را انجام بدهيد و كوشش هم بكنيد ؛ يعنى اسلام توكل را به جاى كوشش قرار نداده است . در عين حالى كه شما كوشش مىكنيد ، بدانيد كه هدف به دست اللَّه است .
در اينجا جملهاى براى دوستان از محقق طوسى نقل مىكنم كه در بارهء توكل گفته است : « يسعى وَ يجتَهِدَ وَ يعدَ عَمَلَ مِنَ الشُّروط لإرادة اللَّه » ؛ توكل است كه هر كسى براى انجام كارها سعى و كوشش كند ، ولى با توجه به اين مطلب كه سعى و كوشش من ، و اراده من شرط ارادت اللَّه است . ممكن است كه من سعى و كوشش كنم ، ولى خدا اراده آن هدف را نكند . و پروردگار بيان مىفرمايد كه تا شما سعى نكنيد ، نخواهيم داد . پس سعى و كوشش من شرط تحقق مشيت اللَّه است . وقتى بيمارى بر بدن و جسم كسى هجوم كرده ، و يا دشمنها بر كشورى روى آورده است و اين فرد مىخواهد با مرض مبارزه كند و مرض را از كشور بدن بيرون كند ، مىخواهد با دشمن مبارزه كند و دشمن را از كشور خاكى خود بيرون كند . در اينجا ، جاى دفع ضرر است .
و بخش دوم توكل در اينجاست . اينجا هم متوكل مىگويد : بيمارستان مىروم و مىخوابم و نسخه مىگيرم ، و دارو مصرف مىكنم . آن وقت مىگويند : آيا بهبود پيدا مىكنى يا نه ؟ مىگويد : آن مربوط به من نيست ، آن در تحت اراده خداست . از من انجام وظيفه مقدماتى است و اوست كه بهبود مىبخشد . اين معناى توكل على اللَّه در دفع ضرر است . از ما بسيج عمومى و به جبهههاى جنوب و غرب كشور رفتن است تا آنچه كه در توان داريم مصرف كنيم و بجنگيم ، از ملت و دولت ، دست به دست هم دادن و با دشمن جنگيدن است ، اما اينها مقدمه است . آيا پيروز مىشويم ؟ آن به دست پروردگار است و به ما وعده داده است كه شما بكوشيد ، من كمكتان كنم . پس اتكاى ما در پيروزى اللَّه است . آمال و هدف ما اللَّه است .
بنازم اين مسلك كه در تمام كارها به ما مىگويد هر كوششى انجام دادى ، خيال
گفتارها و نوشتارها در نشريات و مقدمه كتاب ها (فارسى) — صفحة 244
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٢٤٤